III CZP 42 04


Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski
Sędzia SN Józef Frąckowiak
Sędzia SN Barbara Myszka
Sędzia SN Marek Sychowicz
Sędzia SN Mirosława Wysocka
Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miejskiego Przedsiębiorstwa
Energetyki Cieplnej W. S.A. w W. przeciwko Skarbowi Państwa  Ministrowi
Zdrowia o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w
dniu 26 stycznia 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra
Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy
postanowieniem z dnia 13 maja 2004 r., V CK 445/03:
 Czy roszczenie o zapłatę odsetek za opóznienie w zapłacie ceny wynikającej
z umowy sprzedaży zawartej w zakresie działalności przedsiębiorstwa (art. 554 k.c.)
przedawnia się w takim terminie jak świadczenie główne?"
podjął uchwałę:
Ustanowiony w art. 118 k.c. termin przedawnienia roszczeń o
świadczenia okresowe stosuje się do roszczeń o odsetki za opóznienie także
wtedy, gdy roszczenie główne ulega przedawnieniu w terminie określonym w
art. 554 k.c. Roszczenie o odsetki za opóznienie przedawnia się jednak
najpózniej z chwilą przedawnienia się roszczenia głównego.
Uzasadnienie
Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej W., S.A. w W. wytoczyło
powództwo o zasądzenie od Skarbu Państwa  Ministra Zdrowia kwoty 530 904,43
zł tytułem sprzedaży energii cieplnej. Na kwotę tę składały się należność główna 
nieuiszczona cena w wysokości 304 255,08 zł oraz odsetki od tej ceny za
opóznienie w zapłacie w wysokości 266 649,35 zł.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego o niemożności
uwzględnienia zarzutu przedawnienia dochodzonych roszczeń o odsetki za
opóznienie. Przyjął, że roszczenia te przedawniają się nie  jak twierdziła strona
pozwana  z upływem dwuletniego terminu określonego w art. 554 k.c., lecz jako
roszczenia o świadczenia okresowe z upływem trzyletniego terminu ustanowionego
w art. 118 k.c.
Uzasadnienie przedstawionego w toku rozpoznawania skargi kasacyjnej
strony pozwanej zagadnienia prawnego wskazuje na występujące rozbieżności w
judykaturze i piśmiennictwie.
Według poglądu dominującego w orzecznictwie, roszczenia o odsetki za
opóznienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego są roszczeniami o świadczenia
okresowe. Stąd wyprowadza się wniosek, że roszczenia o odsetki za opóznienie w
spełnieniu świadczenia pieniężnego przedawniają się niezależnie od charakteru
roszczenia głównego w terminie przewidzianym w art. 118 k.c. dla roszczeń o
świadczenia okresowe (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1994 r.,
III CZP 141/94,  Monitor Prawniczy 1995, nr 3, s. 83).
W niektórych jednak orzeczeniach znalazło wyraz stanowisko, że termin
przedawnienia roszczenia o odsetki za opóznienie jest taki sam, jak termin
przedawnienia roszczenia głównego. Termin przedawnienia roszczenia o zapłatę
odsetek za opóznienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego związanego z
prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi zatem, tak jak termin
przedawnienia roszczenia o spełnienie świadczenia pieniężnego związanego z
prowadzeniem działalności gospodarczej, trzy lata (uchwała Sądu Najwyższego z
dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 20/91, OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 120), a
roszczenie o odsetki za opóznienie w zapłacie ceny wynikającej z umowy
sprzedaży zawartej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy
przedawnia się, tak jak roszczenie o zapłatę tej ceny, z upływem dwuletniego
terminu ustanowionego w art. 554 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17
czerwca 2003 r., III CZP 37/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 70).
W ocenie składu orzekającego, który przedstawił rozpatrywane zagadnienie
prawne, występują zarówno argumenty za uznaniem roszczeń o odsetki za
opóznienie za roszczenia o świadczenia okresowe  co stanowi przesłankę do
objęcia roszczeń o odsetki za opóznienie trzyletnim terminem przedawnienia
ustanowionym dla roszczeń o świadczenia okresowe, jak i argumenty przeciwko
uznaniu roszczeń o odsetki za opóznienie za roszczenia o świadczenia okresowe,
co wyklucza poddanie roszczeń o odsetki za opóznienie trzyletniemu terminowi
przedawnienia przewidzianemu dla roszczeń o świadczenia okresowe. Na
okresowy charakter omawianych roszczeń wskazuje to, że stają się one wymagalne
osobno za każdy dzień opóznienia, rodzi natomiast wątpliwości co do takiego ich
charakteru okoliczność, że  z okresowości wymagalności roszczenia o odsetki za
opóznienie nie wynika wprost okresowość obowiązku zapłaty odsetek, gdyż do
natury tego świadczenia nie należy periodyczność .
Również akcesoryjność roszczenia o odsetki za opóznienie w stosunku do
roszczenia o niespełnione we właściwym czasie świadczenie pieniężne nie
dostarcza rozstrzygających argumentów na rzecz jednego z dwóch
przeciwstawnych stanowisk.
Z jednej strony akcesoryjność przemawia za tym, aby roszczenie o odsetki za
opóznienie przedawniało się w takim terminie jak roszczenie o niespełnione we
właściwym czasie świadczenie pieniężne. Dodatkowo wskazuje się, że jeżeli oba te
roszczenia wynikają z tego samego stosunku prawnego, to przepis przewidujący
określony termin przedawnienia roszczeń z tego stosunku powinien być odnoszony
do nich obu (art. 56 k.c.). Poza tym  jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia
17 czerwca 2003 r., III CZP 37/03  przeciwne stanowisko prowadziłoby do
nieracjonalnego rezultatu: poddania roszczeń sprzedawcy o odsetki za opóznienie
w zapłacie ceny z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie przedsiębiorstwa
dłuższemu terminowi przedawnienia (trzyletniemu, określonemu w art. 118 k.c. dla
roszczeń o świadczenia okresowe) od terminu przedawnienia samych roszczeń o
zapłatę ceny (dwuletniemu, przewidzianemu w art. 554 k.c.).
Z drugiej jednak strony istnieje wiele przykładów regulacji ustawowych
przełamujących akcesoryjny charakter roszczenia o odsetki za opóznienie w
stosunku do roszczenia o niespełnione we właściwym czasie świadczenie
pieniężne. Można zatem bronić także zapatrywania, że roszczenie o odsetki za
opóznienie, gdy już raz powstanie, ma byt samodzielny i nie może na nie oddziałać
przedawnienie roszczenia o świadczenie główne, zwłaszcza że w naszym prawie
nie ma odpowiednika ż 217 kodeksu cywilnego niemieckiego, przewidującego takie
oddziaływanie. Niezależnie od tego, trzeba mieć na względzie  zdaniem składu
orzekającego, który przedstawił zagadnienie prawne  że stanowiska
opowiadającego się za stosowaniem jednakowych terminów przedawnienia
zarówno dla roszczeń o odsetki za opóznienie, jak i dla roszczeń o świadczenie
główne nie można ograniczyć tylko do roszczeń związanych z prowadzeniem
działalności gospodarczej, szerszy zaś zasięg tego stanowiska mógłby prowadzić
do nie dających się zaakceptować konsekwencji.
Prokurator Prokuratury Krajowej opowiedział się za stanowiskiem, że
roszczenie o zapłatę odsetek za opóznienie w zapłacie ceny wynikającej z umowy
sprzedaży zawartej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy
przedawnia się w takim terminie, jak świadczenie główne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Uniwersalny charakter kwestii poruszonych w uzasadnieniu przedstawionego
zagadnienia prawnego skłaniał do postawienia pytania o to, jak analogiczne
problemy są lub były rozwiązywane w innych ustawodawstwach, zwłaszcza tych,
które wywarły wpływ na polskie prawo cywilne. Pouczające może być także
odwołanie się do aktów o charakterze międzynarodowym.
Według kodeksu cywilnego niemieckiego w pierwotnym brzmieniu, z upływem
czteroletniego terminu przedawniały się, oprócz roszczeń o zaległy czynsz za
najem i dzierżawę oraz inne świadczenia powtarzające się, roszczenia o zaległe
odsetki, w tym o odsetki za opóznienie (ż 197), natomiast zwykły termin
przedawnienia roszczeń został określony na lat 30 (ż 195). Rozciągnięcie go na
wymienione wyżej roszczenia uznano jednak za nieodpowiednie, potrzeby obrotu
prawnego wymagały bowiem znacznie szybszego sankcjonowania bezczynności
wierzyciela w zakresie omawianych roszczeń. Ustanowienie w ż 197 czteroletniego
terminu przedawnienia roszczeń o zaległe odsetki, w tym o odsetki za opóznienie,
przełamywało więc ze względu na potrzeby obrotu prawnego akcesoryjność
wspomnianych roszczeń wobec roszczenia głównego; oznaczało stosowanie co do
zasady do roszczeń o zaległe odsetki czteroletniego terminu przedawnienia,
odrębnego od terminu przedawnienia roszczenia głównego wynoszącego w
zasadzie lat trzydzieści. Różnice w przedawnieniu roszczeń o zaległe odsetki i
roszczenia głównego mogły dotyczyć nie tylko długości terminu przedawnienia, ale
także jego biegu, w szczególności początku i końca. Bieg roszczenia o zaległe
odsetki mógł się mianowicie rozpocząć pózniej niż bieg roszczenia głównego, a
także wcześniej zakończyć.
Przełamanie we wskazanym zakresie akcesoryjności roszczeń o zaległe
odsetki nie oznaczało jednak całkowitego odrzucenia wpływu przedawnienia
roszczenia głównego na roszczenie o zaległe odsetki, zgodnie bowiem z ż 224
kodeksu cywilnego niemieckiego w pierwotnym brzmieniu, wraz z przedawnieniem
roszczenia głównego przedawniało się także związane z nim roszczenie o
świadczenie uboczne, choćby nawet nie upłynął jeszcze termin jego przedawnienia.
Przepis ten opierał się na następującym założeniu: gdyby roszczenie uboczne nie
przedawniało się wraz z przedawnieniem roszczenia głównego, dłużnik dla obrony
przed nieprzedawnionym roszczeniem ubocznym musiałby, ze względu na
uzależnienie powstania roszczenia ubocznego od istnienia roszczenia głównego,
wdać się w spór co do przesłanek roszczenia głównego, a to podważałoby
znaczenie przedawnienia roszczenia głównego.
Zarówno jednak w wypowiedziach piśmiennictwa, jak orzecznictwa
wykluczano stosowanie ż 224 kodeksu cywilnego niemieckiego wtedy, gdy przed
przedawnieniem się roszczenia głównego doszło do przerwania biegu
przedawnienia roszczenia o świadczenie uboczne. Wskazywano, że stosowaniu
tego przepisu w tych sytuacjach sprzeciwiał się jego cel (zob. wyrok Sądu
Federalnego z dnia 23 listopada 1994 r.  Neue Juristische Wochenschrift 1995, nr
4, s. 252). Negowano również możliwość stosowania ż 224 kodeksu cywilnego
niemieckiego wtedy, gdy przed upływem terminu przedawnienia roszczenia
głównego nastąpiło wygaśnięcie roszczenia o świadczenie główne. Jako przyczynę
podawano przekształcenie się w takim przypadku roszczenia o świadczenie
uboczne w roszczenie główne.
Podsumowując, według kodeksu cywilnego niemieckiego w pierwotnym
brzmieniu, do roszczeń o zaległe odsetki, w tym o odsetki za opóznienie, stosował
się odrębny termin przedawnienia. Był on co do zasady krótszy od terminu
przedawnienia roszczenia głównego. Akcesoryjność roszczenia o zaległe odsetki
po jego powstaniu znajdowała wyraz w tym, że roszczenie to nie mogło przedawnić
się pózniej niż roszczenie główne. Poza tym, przedawnienie roszczenia o zaległe
odsetki wykazywało samodzielność w porównaniu z przedawnieniem roszczenia
głównego, w szczególności mogło się pózniej rozpocząć i wcześniej zakończyć.
Dopuszczano także wyjątki od ż 224 kodeksu cywilnego niemieckiego w razie
przerwania przedawnienia roszczenia o zaległe odsetki przed upływem
przedawnienia roszczenia głównego oraz w razie wygaśnięcia roszczenia głównego
przed jego przedawnieniem.
Podobne rozwiązania zostały przyjęte na gruncie kodeksu cywilnego
austriackiego. Paragraf 1480 ustanawiający trzyletni termin przedawnienia dla
wierzytelności o zaległe świadczenia roczne, w szczególności o odsetki, jest
stosowany także do roszczeń o świadczenia okresowe przypadające w krótszych
okresach oraz do wszelkich roszczeń o odsetki, a więc i do roszczeń o odsetki za
opóznienie. Te roszczenia przedawniają się więc w terminie znacznie krótszym od 
dopuszczającego wyjątki  ogólnego terminu przedawnienia, wynoszącego
trzydzieści lat (ż 1479). Z akcesoryjnego charakteru roszenia o odsetki (ż 912)
wyprowadza się wniosek, że roszczenie to nie może przedawnić się pózniej niż
roszczenie główne. Poza tym przedawnienie roszczenia o odsetki wykazuje
samodzielność w porównaniu z przedawnieniem roszczenia głównego.
W doktrynie i orzecznictwie francuskim przyjmuje się, że roszczenia o odsetki
za opóznienie (art. 1153 kodeksu cywilnego francuskiego) przedawniają się w
terminie zdecydowanie krótszym od ogólnego (trzydziestoletniego) terminu
przedawnienia. Przyjmuje się stosowanie do nich art. 2277 kodeksu cywilnego
francuskiego, zgodnie z którym odsetki od sum pożyczonych i w ogóle wszystko, co
jest płatne rocznie lub w terminach periodycznych krótszych, przedawnia się z
upływem lat pięciu. Warto zaznaczyć, że także podczas obowiązywania kodeksu
cywilnego francuskiego na części ziem polskich, w ówczesnym orzecznictwie
przyjmowano, iż art. 2277 we wspomnianym zakresie stosuje się jednakowo do
wszelkiego rodzaju odsetek, nawet i wtedy, gdy nie ma periodycznych terminów
płatności (zob. Prawo cywilne obowiązujące na obszarze byłego Kongresowego
Królestwa Polskiego, red. Jan J. Litauer, Warszawa 1929, s. 807, poz. 12).
W wyniku dokonanej w 2001 r. nowelizacji kodeksu cywilnego niemieckiego
znacznie ujednolicono i skrócono terminy przedawnienia, co znalazło wyraz przede
wszystkim w ustanowieniu zwykłego (ogólnego, normalnego) terminu
przedawnienia wynoszącego trzy lata (ż 195). Terminowi temu, po uchyleniu ż 197
w dotychczasowym brzmieniu, podlegają także co do zasady roszczenia o odsetki
za opóznienie oraz roszczenia główne. Termin przedawnienia roszczeń o odsetki za
opóznienie pokrywa się więc w zasadzie z terminem przedawnienia roszczenia
głównego. Nadal jednak, zgodnie z ż 217, będącym niemal dosłownym
powtórzeniem dawnego ż 224, wraz z przedawnieniem roszczenia głównego
przedawnia się także związane z nim roszczenie o świadczenie uboczne, choćby
nawet nie upłynął jeszcze termin jego przedawnienia. Wszystkie więc poczynione
wyżej uwagi dotyczące ż 224 w dawnym brzmieniu zachowały aktualność również
na gruncie ż217 w obecnym brzmieniu.
Wspomniana wyżej nowelizacja kodeksu cywilnego niemieckiego wykazuje
daleko idącą zbieżność z rozwiązaniami w zakresie przedawnienia przyjętymi w
Zasadach europejskiego prawa umów (Priciples of European Contract Law, Part III,
2003). Również te Zasady określają ogólny termin przedawnienia roszczeń na trzy
lata (art. 14 ż 201) oraz przewidują przedawnienie roszczeń o odsetki i inne
świadczenia uboczne najpózniej z przedawnieniem roszczenia głównego (art. 14 ż
503).
Podobne rozwiązania zawiera wiążąca Polskę Konwencja o przedawnieniu w
międzynarodowej sprzedaży towarów sporządzona w Nowym Jorku dnia 14
czerwca 1974 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 282 ze zm.). Ustala ona jeden,
wynoszący cztery lata termin przedawnienia roszczeń (art. 8)  który stosuje się
zarówno do roszczeń o odsetki, jak i do roszczeń głównych  oraz przyjmuje, że
upływ terminu przedawnienia w odniesieniu do głównego długu odnosi się również
do płatności od niego odsetek (art. 27).
Artykuł 128 kodeksu zobowiązań szwajcarskiego, stanowiący m.in., że z
upływem lat pięciu przedawniają się wierzytelności o czynsz najmu, czynsz
dzierżawy i o odsetki kapitałowe, jak też o inne świadczenia okresowe, nie ma,
według dominującego poglądu, zastosowania do roszczeń o odsetki za opóznienie,
nie można ich bowiem, według tego poglądu, uznać za świadczenia okresowe,
ponieważ nie jest co do nich spełniona przesłanka, zgodnie z którą każde
świadczenie okresowe musi być przedmiotem odrębnego roszczenia. W
konsekwencji przyjmuje się, że terminy przedawnienia roszczeń o odsetki za
opóznienie, są takie same, jak terminy przedawnienia innych roszczeń z danego
stosunku. Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawach federalnych,
zwykły termin przedawnienia wszystkich roszczeń wynosi dziesięć lat (art. 127).
Co się z kolei tyczy art. 133 kodeksu zobowiązań szwajcarskiego,
stanowiącego, że wraz z roszczeniem głównym przedawniają się wypływające z
niego roszczenia o odsetki i inne świadczenia uboczne, to oprócz stanowiska
obejmującego tym przepisem roszczenia o odsetki za opóznienie (por. wyrok Sądu
Federalnego z dnia 10 lipca 1959 r., BGE /Entscheindungen des Schweizerischen
Bundesgerichtes. Amtliche Sammlung/ 85 I 180), wyrażany jest pogląd, że nie
stosuje się on do tych roszczeń ubocznych, które są uznawane za akcesoryjne tylko
dlatego, że ich powstanie jest uzależnione od innego (głównego) roszczenia  czyli
m.in. do roszczeń o odsetki za opóznienie  a jedynie do tych roszczeń ubocznych,
które służą do zabezpieczenia innego (głównego) roszczenia. Przykładem może
być tu roszczenie przeciwko poręczycielowi.
Przedstawione rozwiązania prawa obcego uzasadniają wniosek, że poddanie
w niektórych ustawodawstwach roszczeń o odsetki za opóznienie odrębnemu
terminowi przedawnienia, znacznie krótszemu od ogólnego terminu przedawnienia,
stanowi wyraz silnie odczuwanej w obrocie prawnym potrzeby dużo szybszego
sankcjonowania bezczynności wierzyciela w zakresie roszczeń o odsetki za
opóznienie. Mając na względzie wspomnianą potrzebę, do roszczeń o odsetki za
opóznienie stosuje się określone przepisy przewidujące krótsze terminy
przedawnienia nawet wtedy, gdy nasuwa to wątpliwości w świetle ich brzmienia,
preferuje się bowiem celowościową wykładnię tych przepisów.
Na gruncie wspomnianych ustawodawstw, w tych sytuacjach, w których
roszczenie główne przedawnia się w terminie dłuższym od terminu przedawnienia
roszczeń o odsetki za opóznienie, problem pózniejszego przedawnienia się
roszczeń o odsetki za opóznienie w zasadzie nie ma okazji się ujawnić, a jeśli się
ujawni, pózniejszemu przedawnieniu się roszczeń o odsetki za opóznienie
przeciwdziała reguła, zgodnie z którą wraz z przedawnieniem się roszczenia
głównego przedawniają się także roszczenia o świadczenia uboczne, choćby nawet
nie upłynął jeszcze termin ich przedawnienia.
Występująca od wielu lat tendencja do skracania terminów przedawnienia
zaowocowała rozwiązaniami przewidującymi jednakowe terminy przedawnienia dla
roszczenia głównego i roszczeń o odsetki za opóznienie.
W sytuacjach, w których termin przedawnienia roszczeń o odsetki za
opóznienie jest taki sam jak termin przedawnienia roszczenia głównego, możliwość
pózniejszego upływu terminu przedawnienia roszczenia o odsetki za opóznienie
może być wynikiem zdarzeń oddziałujących na jego bieg (pózniejsze rozpoczęcie
się biegu przedawnienia, zawieszenie lub przerwanie biegu przedawnienia).
Również jednak w takich sytuacjach zasadą jest przedawnienie się roszczeń o
odsetki za opóznienie wraz z przedawnianiem się roszczenia głównego. Tylko w
odniesieniu do art. 133 kodeksu zobowiązań szwajcarskiego wypowiadany jest
pogląd wyłączający roszczenia o odsetki za opóznienie spod wyrażonej w nim
reguły przewidującej przedawnienie się roszczeń ubocznych wraz z
przedawnieniem się roszczenia głównego, a więc opowiadający się za ścieśniającą
wykładnią tego przepisu.
Niektóre z przedstawionych wyżej uregulowań mieli na względzie twórcy
kodeksu zobowiązań z 1933 r. Według art. 282, z upływem lat pięciu ulegały
przedawnieniu m.in. wierzytelności z tytułu czynszu najmu i czynszu dzierżawnego,
wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych, powstałe z mocy ustawy lub
umów, jeżeli ustawa nie przewiduje innego terminu, oraz odsetki umowne i
ustawowe. Przepis ten był inspirowany w szczególności przepisami art. 2277
kodeksu cywilnego francuskiego, ż 197 kodeksu cywilnego niemieckiego w
pierwotnym brzmieniu i ż 1480 kodeksu cywilnego austriackiego. Jak łatwo
zauważyć, uregulowanie to uniezależniało objęcie nim roszczeń o czynsz najmu i
czynsz dzierżawny oraz roszczeń o odsetki, w tym o odsetki za opóznienie, od
mogącego nastręczać trudności zaliczenia ich do kategorii roszczeń o świadczenia
okresowe. Wprowadzenie dla wymienionych roszczeń krótszych terminów
przedawnienia od normalnego terminu przedawnienia, wynoszącego lat
dwadzieścia (art. 281 k.z.), uzasadniano ich naturą. W szczególności podkreślano,
że w przypadku świadczeń stale ciążących na dłużniku i pokrywanych z bieżących
dochodów nagromadzenie się zaległości w dłuższym okresie mogłoby przedstawiać
dla dłużnika ciężar nie do zniesienia.
Początkowo, niezależnie od przyjęcia dla roszczeń o odsetki za opóznienie
odrębnego, znacznie krótszego od ogólnego terminu przedawnienia, projektowano
zamieścić w kodeksie zobowiązań, wzorem ż 224 kodeksu cywilnego niemieckiego
w pierwotnym brzmieniu i rozumianego tak samo art. 133 kodeksu zobowiązań
szwajcarskiego, także inny, obejmujący te roszczenia przepis, postanawiający, że
jednocześnie z wierzytelnością główną ulegają przedawnieniu należności uboczne.
Chodzi o art. 196 ust. 2 tzw. Projektu Komitetu Lwowskiego. Ostatecznie jednak
projektowany przepis skreślono jako zbędny, gdyż uznano, że to co miał wyrażać,
wynika już z charakteru wspomnianych należności jako praw akcesoryjnych
(accessorium sequitur principale). Odwołano się tu do zapatrywań wyrażanych na
gruncie kodeksu cywilnego austriackiego.
W rezultacie, z kodeksu zobowiązań w odniesieniu do przedawnienia
roszczeń o odsetki za opóznienie wynikał stan prawny w istocie swej zbieżny z
przedstawionym wyżej stanem prawnym mającym oparcie w kodeksie cywilnym
niemieckim w pierwotnym brzmieniu i w kodeksie cywilnym austriackim. Roszczenia
o odsetki za opóznienie przedawniały się z upływem odrębnego, krótszego od
ogólnego terminu, wynoszącego lat pięć. W poszczególnych przypadkach termin
przedawnienia roszczeń o odsetki był więc zazwyczaj krótszy od terminu
przedawnienia roszczenia głównego, ale mógł być także dłuższy, gdy do roszczenia
głównego nie stosował się termin ogólny, lecz szczególny, np. dwuletni,
przewidziany w art. 285 pkt 1 k.z. (odpowiedniku art. 554 k.c.) dla roszczeń
przemysłowców, rzemieślników i kupców z tytułu dokonania robót i dostarczenia
towarów. Niezależnie jednak od tego, jak długie były w danym przypadku terminy
przedawnienia roszczeń o odsetki za opóznienie i terminy przedawnienia
roszczenia głównego, roszczenia o odsetki za opóznienie przedawniały się, zgodnie
z wywodzoną z ich akcesoryjnego charakteru zasadą, wraz z przedawnieniem się
roszczenia głównego, choćby nawet nie upłynął jeszcze ich własny termin
przedawnienia.
Istotną zmianę stanu prawnego przyniosła ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. 
Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311), obowiązująca od dnia 1
pazdziernika 1950 r. Artykuł 105 p.o.p.c. ustanawiał dla wszystkich roszczeń
majątkowych, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, dziesięcioletni
termin przedawnienia. Przewidziany w tym artykule ogólny dziesięcioletni termin
przedawnienia miał więc w braku przepisu szczególnego zastosowanie do
wszelkich roszczeń majątkowych wynikających z danego stosunku prawnego, a
więc zarówno do roszczenia głównego, jak i roszczeń o świadczenia uboczne, w
tym roszczeń o odsetki za opóznienie. Podobnie, termin przedawnienia określony w
przepisie szczególnym stosował się w braku odmiennego zastrzeżenia do wszelkich
roszczeń wynikających ze stosunku, którego dotyczył.
Znaczenie tej regulacji dla przedawnienia roszczeń o odsetki za opóznienie
było jednak praktycznie nieduże. Roszczenia te powstają najczęściej w stosunkach
o charakterze gospodarczym, w tych zaś stosunkach w czasie obowiązywania
Przepisów ogólnych prawa cywilnego kluczowa rola przypadała nie przedawnieniu
normowanemu przez te przepisy, lecz tzw. prekluzji arbitrażowej. Stosownie do ż
20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 listopada 1950 r. w sprawie organizacji
państwowych komisji arbitrażowych i trybu postępowania arbitrażowego (Dz.U. Nr
53, poz. 484), ż 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1952 r. w
sprawie organizacji państwowych komisji arbitrażowych i trybu postępowania
arbitrażowego (Dz.U. z 1953 r. Nr 2, poz. 2 ze zm.) oraz ż 22 rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 3 maja 1960 r. w sprawie organizacji państwowych komisji
arbitrażowych i trybu postępowania arbitrażowego (Dz.U. Nr 26, poz. 148 ze zm.),
termin tej prekluzji wynosił w zasadzie jeden rok, a skutkiem jego upływu było
wygaśnięcie roszczenia. Także więc w tym zakresie istniały podstawy do
twierdzenia o podleganiu wszelkich roszczeń ze stosunków między podmiotami
arbitrażowymi jednakowemu terminowi prekluzyjnemu, w zasadzie rocznemu.
Jednocześnie orzecznictwo arbitrażowe przyjmowało ze względu na akcesoryjny
charakter roszczeń o odsetki za opóznienie, że wraz z prekluzją roszczenia
głównego ustaje także możliwość dochodzenia roszczeń o odsetki (por. orzeczenie
Głównej Komisji Arbitrażowej I-A-324/52, powoływane przez M. Gersdorfa, T.
Michałowskiego, Rozliczenia pieniężne jednostek gospodarki uspołecznionej,
Warszawa 1961, s. 61, a także orzeczenie Głównej Komisji Arbitrażowej z dnia 20
czerwca 1985 r., OT-358-1/85, OSP 1986, nr 11-12, poz. 204). Respektowało więc
ono nadal co do samej istoty założoną przez twórców kodeksu zobowiązań zasadę
o przedawnianiu się roszczeń o świadczenia uboczne najpózniej wraz z upływem
terminu przedawnienia roszczenia głównego, tak silnie w ich ocenie uzasadnioną
akcesoryjnym charakterem roszczeń o świadczenia uboczne, że niepotrzebującą
wyraznego wysłowienia w ustawie.
Po wejściu w życie kodeksu cywilnego wyłoniło się pytanie, czy niemający
swego odpowiednika w przepisach ogólnych prawa cywilnego, a nawiązujący do
art. 282 k.z., przepis art. 118 k.c., stanowiący, że w innych stosunkach niż stosunki
pomiędzy podmiotami arbitrażowymi termin przedawnienia roszczeń o świadczenia
okresowe wynosi lat trzy, chyba że przepis szczególny przewiduje krótszy termin,
powinien być stosowany do roszczeń o odsetki za opóznienie, czy też roszczenia te
przedawniają się tak jak roszczenia o świadczenia nie mające charakteru
okresowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1976 r., III CRN
181/76, OSNC 1977, nr 4, poz. 78).
Doniosłość praktyczna tej kwestii długo jednak pozostawała ograniczona, gdyż
dla stosunków między podmiotami arbitrażowymi, w których najczęściej powstawały
roszczenia o odsetki za opóznienie, termin przedawnienia wynosił stosownie do art.
118 k.c. jeden rok, chyba że dla roszczeń danego rodzaju przewidziany był krótszy
termin albo że przepis szczególny przewidywał dla określonych stosunków między
podmiotami arbitrażowymi dłuższy termin. Zasadą zatem było podleganie wszelkich
roszczeń majątkowych ze stosunków między podmiotami arbitrażowymi, a więc
zarówno roszczenia głównego, jak i roszczeń o świadczenia uboczne, w tym
roszczeń o odsetki za opóznienie, jednakowemu terminowi przedawnienia, w
zasadzie wynoszącemu jeden rok. Orzecznictwo arbitrażowe podtrzymywało przy
tym konsekwentnie stanowisko, że roszczenie o zapłatę odsetek za opóznienie w
spełnieniu świadczenia pieniężnego ulega przedawnieniu najpózniej z upływem
terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę świadczenia pieniężnego (por.
orzeczenie Głównej Komisji Arbitrażowej z dnia 20 czerwca 1985 r., OT-358-1/85).
Skutek ten orzecznictwo arbitrażowe rozciągnęło nawet na sytuacje, w których
świadczenie pieniężne zostało spełnione przed upływem terminu przedawnienia
roszczenia o jego zapłatę, tj. na takie sytuacje, w których, jak wynika z
wcześniejszych uwag prawnoporównawczych, można dostrzegać przekształcenie
się roszczeń ubocznych w roszczenia główne, co powinno ten skutek wykluczać.
Należy jednak zaznaczyć, że rozciągnięcie tego skutku na wskazane sytuacje
zostało uzasadnione nie tylko akcesoryjnym charakterem roszczeń o odsetki za
opóznienie, ale i dążeniem do wyeliminowania z obrotu uspołecznionego sytuacji
stwarzających niepewność co do biegu terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę
odsetek za opóznienie.
Pytanie, czy roszczenia o odsetki za opóznienie przedawniają się z upływem
trzyletniego terminu przewidzianego w art. 118 k.c. dla roszczeń o świadczenia
okresowe, czy z upływem terminów właściwych dla roszczeń o świadczenia, które
nie mają charakteru okresowego, nabrało dużej doniosłości praktycznej dopiero po
nowelizacji wymienionego przepisu z mocą od dnia 1 pazdziernika 1990 r.,
eliminującej regulację przedawnienia między podmiotami arbitrażowymi i
ustanawiającą w jej miejsce termin przedawnienia roszczeń związanych z
prowadzeniem działalności gospodarczej. Przepis ten uzyskał wówczas
następujące brzmienie:  Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin
przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz
roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej  trzy lata .
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przewagę zdobył pogląd kwalifikujący
roszczenia o odsetki za opóznienie jako roszczenia o świadczenia okresowe i  w
konsekwencji  opowiadający się za stosowaniem do nich trzyletniego terminu
przedawnienia ustanowionego w art. 118 k.c. dla roszczeń o świadczenia
okresowe. Początkowo, w orzeczeniu wydanym jeszcze przed nowelizacją art. 118
k.c., Sąd Najwyższy, kwalifikując roszczenia o odsetki za opóznienie jako
roszczenia o świadczenia okresowe, odwołał się do art. 360 k.c., wskazującego na
okresowy charakter świadczeń polegających na zapłacie odsetek, gdy obowiązek
ich uiszczania trwa dłużej niż rok (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia
1976, III CRN 181/76). W pózniejszych orzeczeniach odrzucił jednak tę
argumentację, dostrzegając trafnie, że wskazany przepis nie dotyczy odsetek za
opóznienie, lecz tylko tzw. odsetek kapitałowych, zwanych także odsetkami
zwykłymi (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 20/91 i z
dnia 9 listopada 1994 r., III CZP 141/94). W uchwale z dnia 9 listopada 1994 r., III
CZP 141/94, Sąd Najwyższy przyjął, nawiązując do swych wcześniejszych
orzeczeń, w szczególności do wyroku z dnia 19 stycznia 1990 r., IV CR 294/89
(OSNC 1991, nr 2-3, poz. 33) i uchwały z dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 21/91
(OSNC 1991, nr 10-12, poz. 121), że okresowy charakter świadczeń dłużnika
zobowiązanego do zapłaty odsetek za opóznienie przejawia się w tym, iż z każdym
dniem opóznienia powstaje wobec dłużnika odrębne roszczenie o odsetki, które jest
także od tego dnia wymagalne i od tego dnia zaczyna się przedawniać. Powyższy
pogląd znalazł wyraz również w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob.
wyroki z dnia 7 czerwca 2001 r., III CKN 369/00, nie publ., z dnia 8 marca 2002 r.,
III CKN 548/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 60 i z dnia 23 listopada 2004 r., II CK
175/04, nie publ).
Kwalifikacja roszczeń o odsetki za opóznienie jako roszczeń o świadczenia
okresowe z wskazaną wyżej konsekwencją w zakresie przedawnienie ma także
wielu zwolenników wśród przedstawicieli piśmiennictwa. Wskazują oni w
szczególności na występowanie warunkującego tę kwalifikację czynnika czasu 
zależności rozmiaru omawianych odsetek, podobnie jak odsetek kapitałowych, od
okresu trwania uprawnienia do ich pobierania. Nie brakuje jednak też głosów
przeciwnych, przytaczających argumenty zmierzające do wykazania, że odsetki za
opóznienie w zapłacie mają charakter świadczenia jednorazowego. Nie wykluczył
takiej ich kwalifikacji również Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 czerwca 2003 r.,
III CZP 37/03.
Odnosząc się do powyższej kontrowersji, należy w przypadku obowiązku
zapłaty odsetek za opóznienie uznać za spełnioną przesłankę warunkującą
okresowy charakter świadczeń  nietrafnie przez niektórych negowaną  która
odwołuje się do czynnika czasu, tj. zależności rozmiaru należności od jego upływu.
Ostateczna suma należna tytułem odsetek za opóznienie nie daje się z góry
określić, ponieważ w chwili powstania obowiązku ich zapłaty nie wiadomo w sposób
pewny, kiedy główne świadczenie pieniężne zostanie spełnione.
Przy przyjęciu, że omawiane odsetki są wymagalne oddzielnie za każdy dzień
opóznienia, spełniona jest także kolejna  kluczowa  przesłanka do ich
kwalifikowania jako świadczeń okresowych, tj. układanie się w szereg kolejno po
sobie w równych odstępach czasu wymagalnych świadczeń, z których każde jest
przedmiotem odrębnego roszczenia. Nie sposób jednak odmówić racji
twierdzeniom, że koncepcja uznająca, iż omawiane odsetki są wymagalne
oddzielnie za każdy dzień opóznienia, jest konstrukcją sztuczną. Mimo to należy
ostatecznie zdecydowanie opowiedzieć się za stosowaniem przewidzianego w art.
118 k.c. terminu przedawnienia roszczeń okresowych do roszczeń o odsetki za
opóznienie.
Jest od dawna wiadome, że posługiwanie się koncepcją świadczeń
okresowych wywołuje w pewnych sytuacjach trudności. Gdy chodzi o niektóre
zobowiązania trwałe, zwykle bywa tak, że jedna ze stron jest zobowiązana w
sposób niebudzący wątpliwości do świadczeń okresowych, np. najemca do zapłaty
czynszu co miesiąc w ramach umowy najmu zawartej na czas nieoznaczony.
Niekiedy jednak dług tej strony jest tak ujęty, że powstają wątpliwości, czy jest ona
zobowiązana do świadczeń okresowych, np. gdy najemca jest zobowiązany do
zapłaty czynszu z góry za cały oznaczony okres najmu lub do zapłaty czynszu co
miesiąc w ramach najmu zawartego na czas oznaczony. Podobnie rzecz może się
przedstawiać w ramach stosunku prawnego zobowiązującego do zapłaty tzw.
odsetek kapitałowych. Nie ma także przeszkód do określenia przez strony w
umowie zapłaty odsetek za opóznienie w taki sposób, że płatność ich przybierze w
sposób nie budzący wątpliwości postać świadczeń okresowych. Wskazane,
możliwe różnice w ujęciu obowiązków jednej ze stron tego typu stosunków nie
powinny jednak prowadzić do różnicowania reżimu prawnego tych stosunków,
byłoby to bowiem nieracjonalne, a w każdym razie trudno zrozumiałe.
Wychodząc z takiego założenia, przy uwzględnieniu wątpliwości, jakie może
wywoływać w niektórych sytuacjach ustalenie okresowego charakteru świadczeń,
twórcy kodeksu zobowiązań, uznając wzorem innych ustawodawstw za celowe
poddanie krótszemu terminowi przedawnienia wszelkich roszczeń o czynsz najmu i
czynsz dzierżawy oraz wszelkich roszczeń o odsetki umowne i ustawowe, wymienili
te roszczenia w art. 282 k.z. obok roszczeń o zaległe świadczenia okresowe.
Nieracjonalność różnicowania pod względem prawnym roszczeń o zapłatę
czynszu lub roszczeń o odsetki kapitałowe w zależności od tego, czy w danym
przypadku czynsz lub odsetki kapitałowe odpowiadają w sposób jednoznaczny
modelowi świadczeń okresowych, czy nie, i stosowania do jednych roszczeń o
zapłatę czynszu lub odsetek kapitałowych trzyletniego terminu przedawnienia, a do
innych dziesięcioletniego, przemawia za tym, aby również w świetle art. 118 k.c.
czynsze najmu, czynsze dzierżawy i inne należności stanowiące ekwiwalent
świadczeń ciągłych traktować zawsze, choćby więc nawet strony umówiły się tylko
o jedno takie świadczenie, jednolicie, tj. zawsze jako świadczenia okresowe w
rozumieniu tego przepisu. Zawsze bowiem  jak zauważono w literaturze
przedmiotu  pozostają one w określonej relacji do wzajemnego świadczenia
ciągłego, gdy tymczasem samo ich ujęcie jako typowych świadczeń okresowych lub
świadczeń nie mających typowych cech świadczeń okresowych może stosunkowo
łatwo zmieniać się. Argumenty celowościowe przemawiają za traktowaniem jako
świadczeń okresowych w rozumieniu art. 118 k.c. także roszczeń o odsetki za
opóznienie. Należy podkreślić, że racje uzasadniające znacznie krótszy od
dziesięcioletniego termin przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe 
stałość pokrywanego z bieżących dochodów obciążenia grożącego
nagromadzeniem się w dłuższym okresie zaległości mogących przedstawiać dla
dłużnika ciężar nie do zniesienia  są w jednakowym stopniu aktualne zarówno w
odniesieniu do wszystkich czynszów najmu i dzierżawy, jak i wszystkich odsetek.
Wzajemna relacja określonych w art. 118 k.c. ogólnych terminów
przedawnienia jest wyjaśniana różnie. Według jednego stanowiska, najpierw
wymaga zbadania związek roszczenia z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Jeżeli odpowiedz jest pozytywna, roszczenie bez względu na swoje inne cechy, a
więc choćby jednocześnie było roszczeniem o świadczenie okresowe, przedawnia
się z upływem trzyletniego terminu ustanowionego dla roszczeń związanych z
prowadzeniem działalności gospodarczej. W myśl tego stanowiska, pozostałe dwa
terminy przedawnienia przewidziane w art. 118 k.c. odnoszą się zatem tylko do
roszczeń niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. W rezultacie, z
upływem trzyletniego terminu przedawnienia ustanowionego dla roszczeń
okresowych przedawniałyby się tylko te roszczenia o odsetki za opóznienie, które
nie wykazują związku z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Według natomiast drugiego stanowiska, najpierw wymaga zbadania, czy
roszczenie jest roszczeniem o świadczenie okresowe. Jeżeli odpowiedz jest
pozytywna, roszczenie bez względu na swoje inne cechy, a więc choćby
jednocześnie było związane z prowadzeniem działalności gospodarczej,
przedawnia się z upływem terminu właściwego dla roszczeń o świadczenia
okresowe. Dwa pozostałe terminy wymienione w art. 118 k.c. dotyczą tylko
roszczeń o te świadczenia, które nie mają charakteru okresowego. W konsekwencji,
zgodnie z omawianym stanowiskiem, z upływem trzyletniego terminu przedawnienia
ustanowionego dla roszczeń okresowych przedawniałyby się wszystkie roszczenia
o odsetki za opóznienie, zarówno wykazujące związek z prowadzeniem działalności
gospodarczej, jak i nie wykazujące.
Za trafne należy uznać drugie stanowisko.
Przed nowelizacją art. 118 k.c., która weszła w życie dnia 1 pazdziernika
1990 r., termin przedawnienia przewidziany dla roszczeń o świadczenia okresowe
odnosił się niewątpliwie  jak już była mowa  tylko do takich roszczeń, które
wynikały z innych stosunków niż stosunki między podmiotami arbitrażowymi, dla
wszystkich bowiem roszczeń majątkowych wynikających ze stosunków między
podmiotami arbitrażowymi, a zatem także dla wynikających z tych stosunków
roszczeń o świadczenia okresowe, przepis ten wyraznie ustanawiał roczny termin
przedawnienia. Przedstawione wyżej stanowisko określone jako pierwsze
odpowiada temu dawniejszemu rozwiązaniu i jest jakby jego nową wersją. Artykuł
118 k.c. w nowym brzmieniu nie zawiera jednak zastrzeżenia wskazującego na to,
że termin przedawnienia ustanowiony dla roszczeń mających związek z
prowadzeniem działalności gospodarczej obejmuje także wykazujące taki związek
roszczenia, które ponadto mają cechy  objętych oddzielnie ustanowionym
terminem przedawnienia  roszczeń o świadczenia okresowe. W tej sytuacji,
wymienienie w końcowej części art. 118 k.c. najpierw roszeń o świadczenia
okresowe, a następnie roszczeń związanych z prowadzeniem działalności
gospodarczej, przemawia za objęciem terminem przedawnienia ustanowionym dla
roszczeń o świadczenia okresowe wszystkich tego rodzaju roszczeń bez względu
na ich związek z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Do takiego wniosku prowadzi również wykładnia funkcjonalna. Przewidziany w
omawianym przepisie ogólny termin przedawnienia roszczeń związanych z
prowadzeniem działalności gospodarczej ma oczywiście  jak i dwa pozostałe
ustanowione w nim terminy  zastosowanie tylko wtedy, gdy dane roszczenie z
mocy przepisu szczególnego nie ulega przedawnieniu w innym terminie. Przepisy
szczególne mogą przewidywać terminy krótsze i dłuższe. Przyjmuje się, że
przepisem szczególnym w stosunku do roszczeń związanych z prowadzeniem
działalności gospodarczej jest każdy przepis przewidujący dla roszczeń danego
rodzaju krótszy (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 pazdziernika 1994 r., III
CZP 136/94, OSNC 1995, nr 2, poz. 38) lub dłuższy (por. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117) termin od
określonego w art. 118 k.c.. W razie więc uznania, że roszczeniami związanymi z
prowadzeniem działalności gospodarczej w rozumieniu art. 118 k.c. są także
wykazujące związek z prowadzeniem działalności gospodarczej roszczenia o
świadczenia okresowe, szczególny sześcioletni termin przedawnienia roszczeń z
tytułu gwarancji i poręczeń bankowych oraz akredytyw przewidziany w art. 87 ust. 1
prawa bankowego odnosiłby się również do związanych z nimi roszczeń o odsetki
za opóznienie, zaliczanych zgodnie z bronionym poglądem do roszczeń o
świadczenia okresowe. Ten rezultat byłby trudny do pogodzenia z celem
ustanowienia odrębnego, wynoszącego trzy lata ogólnego terminu przedawnienia
roszczeń o świadczenia okresowe. Cel ten przemawia za taką wykładnią art. 118
k.c., zgodnie z którą szczególny termin przedawnienia roszczeń o świadczenia
okresowe musi wynikać z przepisu dotyczącego takich roszczeń, tj. z przepisu,
którego treść na to wskazuje. Przewidziany w art. 118 k.c. trzyletni termin
przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe odnosi się zatem do wszystkich
roszczeń o odsetki za opóznienie bez względu na ich związek z prowadzeniem
działalności gospodarczej.
Jak już zaznaczono, należy przyjąć, że szczególny termin przedawnienia
roszczeń o świadczenia okresowe może wynikać tylko z takiego przepisu, którego
treść wskazuje na to, iż przewidziany w nim termin dotyczy takich właśnie roszczeń.
W przeciwnym razie niejasny stałby się sens dokonanego w art. 118 k.c.
wyodrębnienia roszczeń o świadczenia okresowe i ustanowienia dla nich
oddzielnego ogólnego terminu przedawnienia. To zaś, że każdy dłuższy od
trzyletniego termin przedawnienia ustalony dla roszczeń z określonego stosunku
prawnego stosowałby się również do mogących wynikać z tego stosunku roszczeń
o świadczenia okresowe  w praktyce do roszczeń o odsetki za opóznienie 
ograniczałoby praktyczne znaczenie ustanowienia dla nich ogólnego trzyletniego
terminu przedawnienia.
Jako przykład przepisu przewidującego dłuższy szczególny termin
przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe można podać art. 125 ż 1 k.c. W
zdaniu pierwszym ustanawia on dziesięcioletni termin przedawnienia także dla
stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem roszczeń o wymagalne świadczenia
okresowe. Trzeba przy tym mocno podkreślić, że zgodnie ze zdaniem drugim tego
przepisu, roszczenia o świadczenia okresowe nawet stwierdzone prawomocnym
orzeczeniem, jeżeli dotyczą świadczeń należnych w przyszłości nadal ulegają
przedawnieniu trzyletniemu.
Przykładu przepisu przewidującego krótszy szczególny termin przedawnienia
roszczeń o świadczenia okresowe w postaci odsetek za opóznienie dostarcza
prawo wekslowe. Stosownie do art. 48 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.  Prawo
wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282), posiadacz weksla trasowanego może żądać od
zobowiązanego zwrotnie, tj. od indosanta lub wystawcy, niezapłaconej sumy
wekslowej oraz  w przypadku weksli wystawionych i płatnych w Polsce  odsetek
ustawowych od dnia płatności weksla. Według zaś art. 70 ust. 2 Prawa
wekslowego, roszczenia posiadacza weksla trasowanego przeciwko indosantom i
wystawcy ulegają przedawnieniu z upływem roku od dnia protestu dokonanego we
właściwym czasie, a jeżeli weksel zawierał zastrzeżenie uchylające potrzebę
dokonania protestu  od dnia płatności.
W świetle powyższych uwag należy więc odrzucić możliwość stosowania do
uznawanych za roszczenia o świadczenia okresowe w rozumieniu art. 118 k.c.
roszczeń o odsetki za opóznienie w zapłacie ceny z tytułu sprzedaży dokonanej w
zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy przepisu art. 554 k.c.,
przewidującego dwuletni termin przedawnienia roszczeń z tytułu sprzedaży
dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy. Przepis ten nie
jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 118 k.c. w zakresie ustanowionego
w nim terminu przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe; ma on taki
charakter wobec art. 118 k.c. tylko w zakresie ustanowionego w nim terminu
przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Niczego w powyższej ocenie nie może zmienić odwołanie się do art. 56 k.c., który
stanowi, że czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz
również te, które wynikają z ustawy. Jeżeli zatem skutki czynności prawnej w
zakresie przedawnienia w odniesieniu do określonego roszczenia wyznacza art.
118 k.c., to należy zastosować ten przepis, a nie, niestosujący się w takim
przypadku art. 554 k.c.
Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że roszczenia o odsetki za
opóznienie ulegają przedawnieniu w ustanowionym w art. 118 k.c. dla roszczeń o
świadczenia okresowe trzyletnim terminie, zarówno wtedy, gdy są lub nie są
związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Wymieniony termin jako
ogólny może być uchylony przez przepis szczególny przewidujący termin dłuższy
lub krótszy. Terminy szczególne w stosunku do ustalonego w art. 118 k.c.
trzyletniego terminu przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe są jednak
rzadkością, nie ustanawiają ich bowiem przepisy przewidujące dłuższe lub krótsze
terminy przedawnienia ogólnie dla roszczeń z określonego stosunku prawnego.
Takim przepisem nie jest również art. 554 k.c. W konsekwencji, termin
przedawnienia roszczeń o zaliczane do świadczeń okresowych odsetki za
opóznienie, wynoszący w zasadzie trzy lata, jest terminem odrębnym od terminu
przedawnienia roszczenia głównego, wynoszącego w zasadzie dziesięć lat, gdy
roszczenie główne nie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej,
lub trzy lata, gdy roszczenie główne jest związane z prowadzeniem działalności
gospodarczej. O ile jednak wyjątki od pierwszego z tych terminów są rzadkością, o
tyle wyjątki od dwóch pozostałych terminów występują stosunkowo często. Krótsze
terminy przedawnienia roszczeń o odsetki za opóznienie od terminu przedawnienia
roszczenia głównego odpowiadają potrzebie szybszego sankcjonowania
bezczynności wierzyciela w zakresie dochodzenia roszczeń o odsetki. Sytuacje
natomiast, w których termin przedawnienia roszczeń o odsetki za opóznienie jest
dłuższy od terminu przedawnienia roszczenia głównego, pozostają w sprzeczności
ze wskazaną potrzebą. Część piśmiennictwa i orzecznictwa dąży do
wyeliminowania tych sprzeczności, określając je  na co zwraca się uwagę w
uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego  jako paradoksalne. W
związku z tym, przedawnienie roszczeń o odsetki za opóznienie wymaga jeszcze
dodatkowych uwag, uwzględniających specyficzną cechę tych roszczeń 
akcesoryjność.
Akcesoryjność roszczeń o odsetki za opóznienie wyraża się uzależnieniem ich
powstania od istnienia niespełnionego w terminie roszczenia o świadczenie
pieniężne (roszczenia głównego). Związek roszczeń akcesoryjnych, które już
powstały, z roszczeniem głównym może się różnie kształtować (por. uchwałę
połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej i Administracyjnej oraz Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 czerwca 1981 r., V PZP 3/81, OSNC 1982, nr
7, poz. 92). Co do roszczeń akcesoryjnych, które nie pełnią funkcji
zabezpieczającej, a więc takich jak roszczenia o odsetki za opóznienie, przyjmuje
się, że nie ma teoretycznie przeszkód, aby ich los był niezależny od losu roszczenia
głównego. Wiele regulacji prawnych daje wyraz takiej niezależności, np. omówione
wyżej uregulowania dotyczące terminów przedawnienia roszczeń akcesoryjnych.
Spotyka się jednak również rozwiązania oparte na założeniu o zależności roszczeń
akcesoryjnych od roszczenia głównego także po ich powstaniu. Przykładem takich
rozwiązań jest art. 451 ż 1 zdanie drugie k.c., pozwalający wierzycielowi zaliczyć to,
co przypada na poczet danego długu przede wszystkim na związane z tym długiem
zaległe należności uboczne, art. 466 zdanie pierwsze k.c., łączący z
pokwitowaniem zapłaty długu domniemanie uiszczenia należności ubocznych, oraz
art. 509 ż 2 k.c., przewidujący przejście na cesjonariusza wraz z wierzytelnością
pieniężną roszczenia o zaległe odsetki.
Szeroko także jest przyjęta współcześnie w poszczególnych systemach
prawnych oraz w obrocie międzynarodowym, wywodzona z akcesoryjności reguła,
że wraz z przedawnieniem się roszczenia głównego przedawniają się roszczenia o
świadczenia uboczne, choćby nawet nie upłynął jeszcze termin ich przedawnienia.
Regułę tę należy uznać za obowiązującą również w prawie polskim, pomimo
niewyrażenia jej wprost w kodeksie cywilnym. Przemawiają za tym następujące
argumenty.
Przytoczona wcześniej w uwagach prawnoporównawczych ratio tej reguły ma
charakter uniwersalny i jest w pełni aktualna na gruncie prawa polskiego, gdyby
bowiem roszczenie uboczne nie przedawniało się wraz z przedawnieniem
roszczenia głównego, dłużnik dla obrony przed nieprzedawnionym roszczeniem
ubocznym musiałby, ze względu na uzależnienie powstania roszczenia ubocznego
od istnienia roszczenia głównego, wdać się w spór co do przesłanek roszczenia
głównego, a to przekreślałoby znaczenie przedawnienia się roszczenia głównego.
Niewysłowienie omawianej reguły w przepisie kodeksu cywilnego ma
uzasadnienie historyczne. Twórcy kodeksu zobowiązań traktowali ją za tak dalece
oczywistą, że uznali wysłowienie jej w przepisie za zbędne. Stosowanie jej nie
budziło wątpliwości również po wejściu w życie Przepisów ogólnych prawa
cywilnego. W okresie bezpośrednio poprzedzającym wydanie kodeksu cywilnego
nie ujawniły się więc potrzeby wprowadzenia przepisu wyraznie wypowiadającego
omawianą regułę. W tej sytuacji za nieprzekonywające należy uznać
kwestionowanie obowiązywania w prawie polskim tej reguły za pomocą argumentu,
że twórcom kodeksu cywilnego znany był ż 224 kodeksu cywilnego niemieckiego, a
mimo to nie zamieścili jego odpowiednika.
Stosowanie tej reguły kontynuowane było w obrocie gospodarczym przez
państwowe komisje arbitrażowe także podczas obowiązywania kodeksu cywilnego.
Odmawianie jej teraz uznania, pomimo wieloletniego stosowania również na
gruncie kodeksu cywilnego, byłoby szczególnie niezrozumiałe ze względu na jej
szeroką współcześnie akceptację w innych systemach prawnych oraz obrocie
międzynarodowym.
Odrębną kwestią jest zakres zastosowania tej reguły. W szczególności
wyłania się pytanie, czy należy nią objąć, tak jak przyjmowało orzecznictwo
państwowych komisji arbitrażowych, również przypadki, w których roszczenie o
świadczenie główne wygasło przed upływem terminu jego przedawnienia, np. na
skutek wykonania, czy też, tak jak się przyjmuje na gruncie niektórych obcych
ustawodawstw, przypadki te powinny być wyłączone spod działania omawianej
reguły. Za trafną należy uznać drugą ewentualność, gdyż przedawnienie się
roszczeń ubocznych wraz z przedawnieniem się roszczenia głównego przyjmuje się
dlatego, żeby przy okazji sporów o roszczenia uboczne nie dochodziło do
przekreślenia znaczenia przedawnienia się roszczenia głównego. We wskazanych
przypadkach argument ten odpada. Na czoło wysuwa się nie upływ terminu
przedawnienia roszczenia głównego, lecz następujące przed upływem tego terminu
zdarzenie powodujące wygaśniecie roszczenia głównego, np. uczynienie zadość
temu roszczeniu (wykonanie świadczenia głównego). Wspomniane zdarzenie
potwierdza, że roszczenie główne istniało i tym samym daje podstawę do uznania,
iż pozostałe w mocy roszczenia uboczne uległy z chwilą tego zdarzenia niejako
przekształceniu w roszczenia główne. W związku z tym przedawnienie ich powinno
być odtąd rozpatrywane samodzielnie.
Podobnie, nie do pogodzenia z celem omawianej reguły byłoby stosowanie jej
wtedy, gdy przed przedawnieniem się roszczenia głównego doszło do przerwania
biegu przedawnienia roszczenia o świadczenie uboczne. W takiej sytuacji odpada
potrzeba ochrony dłużnika przed dochodzeniem roszczenia ubocznego po upływie
terminu przedawnienia roszczenia głównego, gdy nie upłynął jeszcze własny termin
przedawnienia roszczenia ubocznego. Szczególnie widoczne jest to w przypadku
przerwania biegu przedawnienia roszczenia o świadczenie uboczne przez
wytoczenie powództwa o to roszczenie. W tym przypadku nie można osiągnąć celu
w postaci zapobieżenia sporom o roszczenie uboczne związane z przedawnionym
roszczeniem głównym, skoro spór o to roszczenie rozpoczął się jeszcze przed
upływem terminu przedawnienia roszczenia głównego.
Ujmując rzecz najogólniej, można więc przyjąć, że roszczenia o odsetki za
opóznienie przedawniają się odrębnie od roszczenia głównego, z tym jednak
zastrzeżeniem, iż z reguły nie pózniej niż z upływem terminu przedawnienia
roszczenia głównego.
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie
prawne, jak w uchwale (art. 39314 k.p.c. oraz art. 1 pkt 1 lit. b, art. 59 i 61 ż 1 ustawy
z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
III CZP 55 04 (2)
III CZP 55 04 (2)
III CZP 53 04 (2)
III CZP 72 93
III CZP 76 12
Uchwała z dnia 3 marca 2004 III CZP 0122 publ
III CZP 14 75
III CZP 32 11
III CZP 31 07
III CZP 43 03
III CZP 8 11
III CZP 37 73
III CZP 36 13
III CZP 68 94
III CZP 37 05

więcej podobnych podstron