zapobieganie upadkom po udarze mózgu


ZAPOBIEGANIE UPADKOM PO UDARZE MÓZGU
Waldemar Brola1, Jan Czernicki2, Małgorzata Fudala1
Udar mózgu jest najczęstszą przyczyną niepełnosprawności w
populacji osób starszych. Ryzyko upadku w ciągu pierwszego roku po
udarze jest dwukrotnie większe niż w populacji ogólnej i dotyczy około
40% chorych. Czynnikami ryzyka są: obecność niedowładu, zaburzenia
równowagi, deficyty czuciowe, nietrzymanie moczu, ograniczenie
samodzielności, płeć męska, przyjmowane leki i otępienie. Następstwem
upadków mogą być stłuczenia, złamania kończyn i zwichnięcia w stawach,
w tym  złamania szyjki kości udowej oraz najpoważniejsze, powikłania
mózgowe z powstaniem krwiaka lub ogniska stłuczenia. U ponad 50%
osób, które doznały upadku rozwija się  zespół poupadkowy .
Zapobieganie upadkom chorych po udarze mózgu polega na
stosowaniu umiejętnie prowadzonej rehabilitacji i profilaktyki. Rehabilitacja
jest wiodącym postępowaniem, które ma służyć poprawie siły mięśniowej i
równowagi. Istotna jest również modyfikacja leczenia farmakologicznego,
przystosowanie otoczenia dla potrzeb osoby niepełnosprawnej, ćwiczenia
koordynacyjno-równoważne wg H.S. Frenkla z naciskiem na naukę
wstawania oraz dobór odpowiedniego sprzętu pomocniczego. Konieczne
jest także zidentyfikowanie i modyfikacja czynników ryzyka oraz edukacja
chorego i jego rodziny. Stworzenie bezpiecznego otoczenia i szczególny
nadzór na osobami predysponowanymi do częstych upadków, może mieć
duży wpływ na poprawę efektów rehabilitacji oraz jakości życia pacjentów i
ich opiekunów.
Słowa kluczowe: udar mózgu, upadki, czynniki ryzyka, zapobieganie
1
Oddział Neurologii Specjalistycznego Szpitala w Końskich
2
Klinika Rehabilitacji i Medycyny Fizykalnej UM w Aodzi
153
Mimo dużego postępu w medycynie udar mózgu stanowi poważne
zagrożenie dla życia i jest najczęstszą przyczyną niepełnosprawności w
populacji osób starszych. W okresie rehabilitacji i poudarowym upadki
stanowią poważny problem, gdyż mogą stać się przyczyną urazów
fizycznych, utraty wiary we własne możliwości i lęku przed
usprawnianiem. Upadki są częstym i niedocenianym lub pomijanym
powikłaniem udaru mózgu, powodującym grozne następstwa i czasem
trwałe upośledzenie sprawności lub zgon chorych [1, 2, 3, 4].
Z badań Stolzego i wsp. [5] wynika, że wśród schorzeń układu
nerwowego upadki występują najczęściej w chorobie Parkinsona (62%
chorych), omdleniach (57%), polineuropatiach (48%) i po udarze mózgu
(42%). Upadki, obok infekcji układu moczowego, bólu i obrzęku
niedowładnych kończyn oraz depresji są najczęstszym powikłaniem
chorych rehabilitowanych z powodu udaru mózgu [3, 4].
Do większości upadków dochodzi podczas wykonywania tak
prostych czynności jak np.: wstawanie, siadanie, pochylanie się czy
chodzenie [6, 7]. Upadki, które nie kończą się poważnymi urazami,
często prowadzą do rozwoju zespołu poupadkowego (unieruchomienia) i
w konsekwencji do pogorszenia się sprawności fizycznej i psychicznej.
Żak i wsp. [8] stwierdzili w ogólnej populacji osób starszych
pięciokrotny wzrost liczby upadków w ciągu roku po pierwszym upadku.
Częstość upadków wzrasta wraz z wiekiem i równocześnie rośnie ryzyko
groznych następstw mogących doprowadzać do przedwczesnej śmierci
lub uzależnienia od opieki innych osób [9, 10].
Ocena ryzyka upadków
Chorzy po przebytym udarze mózgu stanowią grupę wysokiego
ryzyka upadków. U tych pacjentów ryzyko upadku jest dwukrotnie
większe niż w populacji ogólnej i dotyczy 40% chorych w ciągu
pierwszego roku [1, 3, 6]. Za specyficzne czynniki ryzyka
predysponujące do upadków po udarze uważa się: płeć męską,
154
ograniczenie samodzielności w zakresie czynności dnia codziennego,
nietrzymanie moczu i stolca, zaburzenia równowagi, obecność
niedowładu, zaburzeń poznawczych, deficytów sensorycznych, zespołu
połowiczego zaniedbywania (hemineglect), przyjmowanie leków
nasennych i uspokajających, przebyte upadki oraz zespół otępienny [11,
12, 13, 14].
Do czynników zwiększających zagrożenie upadkami trzeba też
dodać choroby współistniejące (zwłaszcza schorzenia narządu ruchu, np.
koksartroza, skrócenie kończyny dolnej itp.), niepożądane skutki
działania leków hypotensyjnych i zły stan ogólny chorego
(niedokrwistość, odwodnienie, niedobiałczenie itp.).
Poznanie czynników ryzyka, mechanizmów i przyczyn upadków
może pomóc w ograniczeniu ich liczby i następstw, co może mieć duży
wpływ na efekty rehabilitacji oraz jakości życia pacjentów i ich
opiekunów.
Przyczyny i następstwa upadków
W latach 2003-2004 przeprowadzono własne badania, których celem
była analiza przyczyn i okoliczności upadków oraz oszacowanie ich
częstości, rodzaju i następstw. Badaniem objęto 312 osób leczonych
początkowo w Oddziale Udarowym Szpitala Specjalistycznego w
Końskich, następnie w Oddziale Rehabilitacji i zgłaszających się do
Poradni Naczyniowej. Okres obserwacji obejmował 12 miesięcy od
chwili zachorowania. Odnotowywano wszystkie upadki, przyczyny i
następstwa.
W ciągu roku przynajmniej jednego upadku doznało 119 osób
(35%), co dla 25 osób (7%) skończyło się poważnym urazem.
Najczęściej upadki dotyczyły okresu wczesnej rehabilitacji osób z
niedowładem połowiczym. Czynnikami sprzyjającymi były zaburzeniami
równowagi, ortostatyczne spadki ciśnienia tętniczego, zaburzenia
155
zborności, zaniedbywanie stronne lub niedowidzenie połowicze, deficyty
czuciowe, wpływ przyjmowanych leków oraz otępienie.
Upadki odnotowano głównie w trakcie chodzenia, wstawania lub
siadania bez pomocy (58%), czynnościach samoobsługi na sali chorych
(18%) i w łazience lub ubikacji (15%). Najczęściej (62%) występowały
w godzinach nocnych między 22.00 a 8.00 (konieczność oddania moczu,
pospieszne wstanie z łóżka, podążanie do toalety). Głównymi
następstwami upadków były stłuczenia (55%), złamania kończyn i
zwichnięcia w stawach (25%), w tym  złamania szyjki kości udowej
(8%) oraz najpoważniejsze, powikłania mózgowe z powstaniem krwiaka
lub ogniska stłuczenia (3%). U ponad 50% osób, które doznały upadku
rozwinął się  zespół poupadkowy (post-fall syndrom) z negatywną
oceną możliwości poruszania się i utrzymania równowagi, co opózniało
lub uniemożliwiało powrót do zdrowia. Zespół spowodowany był lękiem
przed upadkiem i dotyczył nie tylko osób, które uległy upadkowi, ale
również tych, które widziały upadek innych i obawiały się, że same mogą
upaść.
Nasze obserwacje są zgodne z wynikami innych autorów. Według
większości doniesień w pierwszym roku po udarze około 40% pacjentów
przynajmniej raz upada, a 3-5% tych upadków powoduje poważne
obrażenia ciała [1, 2, 4, 5, 6, 7].
Nyberg i Gustafson [7] wykazali, że pacjenci upadają najczęściej
podczas prób wstawania, siadania i przesiadania się (37%). Podczas
chodzenia upadki odnotowano w 15% i tylko 2,6% dotyczyło pacjentów
leżących w łóżku.
Tutuarima i wsp. [15] na podstawie obserwacji dużej grupy
pacjentów oddziałów rehabilitacji poudarowej odnotowali 24% upadków
pacjentów siedzących na krześle i 23% upadków z łóżka. W tym samym
badaniu wykazano, że podstawowymi czynnikami ryzyka upadków są
zaburzenia funkcji poznawczych, nietrzymanie moczu i przebyte
poprzednio upadki.
156
Jłrgensen i wsp. [16] oraz Ugur i wsp. [17] dostrzegli wyrazny
związek upadków z depresją poudarową. W badaniach tych nie
znaleziono jednak odpowiedzi na pytanie czy upadki były następstwem
depresji pojawiającej się po udarze, czy odwrotnie - depresja była
konsekwencją upadków.
Pacjenci po udarze mózgu są ponadto narażeni na dynamiczny
rozwój osteoporozy. Ramnemark i wsp. [18] wykazali, że ryzyko złamań
szyjki kości udowej w następstwie upadku wzrasta czterokrotnie w
stosunku do populacji ogólnej. Zazwyczaj złamania dotyczą kończyny
porażonej, a ok. 30% pacjentów ze złamaniem szyjki kości udowej
umiera w ciągu pierwszego roku [18]. Wg Poole i wsp [19] przyczyną
tego typu złamań jest zwiększone nasilenie osteoporozy w porażonych
kończynach i większe ryzyko upadku na stronę niedowładną.
Podejmowane są liczne próby znalezienia prostego a jednocześnie
czułego i swoistego testu, który pozwoliłby wyselekcjonować osoby o
szczególnie wysokim ryzyku upadku [20, 21]. Proponowane testy
uwzględniają takie elementy jak: płeć, zaburzenia ruchowe, czuciowe,
równowaga, nietrzymanie moczu, zaniedbywanie stronne, przyjmowane
leki, obecność otępienia, samodzielność w codziennych czynnościach.
Jak dotychczas brak takiego uniwersalnego narzędzia badawczego.
Zapobieganie upadkom
Zapobieganie upadkom chorych po udarze mózgu realizowane jest
poprzez rehabilitację i profilaktykę. Rehabilitacja jest wiodącym
postępowaniem, które ma służyć poprawie siły mięśniowej i równowagi.
Istotna jest również modyfikacja leczenia farmakologicznego,
przystosowanie otoczenia dla potrzeb osoby niepełnosprawnej, trening
behawioralny nastawiony na naukę wstawania i przesiadania się oraz
dobór odpowiedniego sprzętu pomocniczego.
Bardzo ważnym elementem zapobiegania upadkom jest prewencja
pierwotna i wtórna, którą należy stosować w każdym miejscu pobytu
157
chorego - w Oddziale Neurologicznym (w pierwszym okresie udaru), w
Oddziale Rehabilitacji i w domu chorego.
We wczesnym okresie udaru najbardziej istotna jest jakość opieki
pielęgniarskiej, która musi charakteryzować się odpowiednio szybką
reakcją na wezwanie chorego oraz szczególnie intensywnym nadzorem
nad chorymi z grupy wysokiego ryzyka. Powinny być również
zapewnione konieczne zabezpieczenia chorych przed upadkiem z łóżka i
podczas siedzenia (barierki, pasy bezpieczeństwa). Wskazana jest także
modyfikacja czynników ryzyka dzięki starannej analizie wskazań dla
stosowania leków zwłaszcza psychotropowych i hypotensyjnych oraz
wczesne rozpoznanie i leczenie depresji.
Wczesna rehabilitacja ma na celu naukę bezpiecznego wstawania,
siadania, przesiadania się, poprawienie równowagi, wzmocnienie siły
mięśniowej oraz poprawienie chodu. Ważne jest zapewnienie choremu
optymalnego dla niego sprzętu pomocniczego (parapodium, balkonik,
trójnóg, kula, laska itd.), wyposażenie wózków w pasy bezpieczeństwa
itp.
Konieczne jest dostosowanie pomieszczeń do potrzeb osoby
niepełnosprawnej (zastosowanie łóżek o regulowanej wysokości,
twardych materaców, poręczy, uchwytów; odpowiednie wyposażenie
łazienek, sanitariatów, zapewnienie gładkiej, nie śliskiej nawierzchni).
Przed zakończeniu leczenia szpitalnego należy zadbać o edukację
chorego i jego rodziny:
- uświadomić choremu i rodzinie ryzyko upadków i ich konsekwencji;
- jasno określić zalecenia dotyczące zakresu samodzielnej aktywności
chorego;
- nauczyć bezpiecznego wstawania, siadania, przesiadania się;
- poinstruować jak bezpiecznie posługiwać się przyrządami pomocni-
czymi;
- pomóc w dobraniu bezpiecznego obuwia.
Należy poznać najczęstsze przyczyny upadków i starać się je
wyeliminować. Opiekunów osób chorych, u których wystąpiły upadki
158
należy zachęcać do założenia dzienniczka z zaznaczaniem okoliczności i
przyczyny upadku. Na podstawie analizy upadku trzeba podjąć działania
zmniejszające ryzyko ponownego upadku. W miejscu zamieszkania
chorego konieczne jest dokonanie niezbędnych prac adaptacyjnych i
zabezpieczeń.
Należy zwrócić uwagę, aby włączniki światła znajdowały się przy
wejściu do pokoju i zamontowane były na odpowiedniej wysokości.
Podłogi nie mogą być śliskie, nierówne, z luznymi i postrzępionymi
dywanikami. Należy zlikwidować zbyteczne progi, a schody muszą być
wyposażone w poręcze. Meble w pokoju nie powinny być zbyt gęsto
ustawione, by nie utrudniać przejścia. Krzesła i fotele muszą być stabilne
i wyposażone w oparcia. Aazienka powinna być wyposażona w prysznic
(nie w wannę) i odpowiednio wysoki sedes. Posadzka nie może być
śliska, należy usunąć wszelkie zbędne dywaniki. Wskazane jest
zamontowanie dodatkowych uchwytów i podniesienie deski sedesu.
Zidentyfikowanie czynników ryzyka oraz znajomość mechanizmów
i przyczyn upadków może zapobiec lub pomóc w ograniczeniu ich liczby
i następstw u pacjentów po przebytym udarze mózgu. Stworzenie
bezpiecznego otoczenia i szczególny nadzór na osobami
predysponowanymi do częstych upadków, może mieć duży wpływ na
poprawę efektów rehabilitacji poudarowej oraz jakości życia pacjentów i
ich opiekunów.
Piśmiennictwo
1. Langhorne R., Stott D. J., Robertson L. et al. 2000: Medical
complications after stroke: A multicenter study. Stroke; 31: 1223-29.
2. Gustafson Y. 2003. Falls and injuries after stroke: time for action!
Stroke; 34: 494-501.
3. Czernuszenko A., Członkowska A. 2004. Upadki chorych po
przebytym udarze mózgu. Praca poglądowa. Magazyn Lekarza
Rodzinnego; 1(4): 16-21.
159
4. Domka E., Myjkowska E., Kwolek A. 2005. Ocena częstości
występowania powikłań u pacjentów rehabilitowanych z powodu
udaru mózgu. Neur Neurochir Pol.; 39, 4: 300-9.
5. Stolze H., Klebe S., Zechlin C. et al. 2004. Falls in frequent
neurological diseases - prevalence, risk factors and aetiology. J
Neurol.; 251(1): 79-84.
6. Kwolek A., Lewicka K. 2002. Analiza przyczyn upadków chorych z
niedowładem połowiczym rehabilitowanych szpitalnie. Ortopedia
Traumatologia Rehabilitacja; 5: 606-12.
7. Nyberg L., Gustafson Y. 1995. Patient falls in stroke rehabilitation: a
challenge to rehabilitation strategies. Stroke; 26: 838-42.
8. Żak M., Skalska A., Ocetkiewicz T. 2004. Upadki osób w starszym
wieku - ocena zmiany ryzyka dokonywana po roku od upadku. Rehab
Med.; 8, 3: 19-22.
9. Jensen J., Lundin-Olsson L., Nyberg L., Gustafson Y. 2002. Fall and
injury prevention in older people living in residential care facilities. A
cluster randomized trial. Ann Intern Med.; 136: 733-41.
10. Robertson M. C., Campbell A. J., Gardner M. M., Devlin N. 2002.
Preventing injuries in older people by preventing falls: a meta-
analysis of individual-level data. J. Am. Geriatr. Soc.; 50(5): 905-11.
11. Evans J. G. 2003. Drugs and falls in later life. Lancet; 361: 448
12. Fletcher P. C., Hirdes J. P. 2002. Risk factors for falling among
community-based seniors using home care services. J. Gerontol. A.
Biol. Sci. Med. Sci; 57(8): M504-10.
13. Cesari M., Landi F., Torre S. et al. 2002. Prevalence and risk factors
for falls in an older community-dwelling population. Journal of
Gerontology; 57: 722-26.
14. Roth E. J., Lovell L., Harvey R. L. et al. 2001. Incidence of and risk
factors for medical complications during stroke rehabilitation. Stroke;
32: 523-29.
15. Tutuarima J.A., van der Meulen J. H. R, de Haan R. J. et al. 1997. Risk
factors for falls of hospitalized stroke patients. Stroke; 28: 297-301.
160
16. Jłrgensen L., Engstad T., Jacobsen B. K. 2002. Higher incidence of
falls in long-term stroke survivors than in population controls:
depressive symptoms predict falls after stroke. Stroke; 33: 542-47.
17. Ugur C., Gucuyener D., Uzuner N. et al. 2000. Characteristics of
falling in patients with stroke. J Neurol Neurosurg Psychiatry; 69:
649-51.
18. Ramnemark A., Nilsson M., Borssen B., Gustafson Y. 2000. Stroke, a
major and increasing risk factor for femoral neck fracture. Stroke; 31:
1572-7.
19. Poole K. E., Reeve J., Warburton E. A. 2002. Falls, fractures, and
osteoporosis after Stroke. Time to think about protection? Stroke; 33:
1432-36.
20. Nyberg L., Gustafson Y. 1996. Using the Downton Index to predict
those prone to falls in stroke rehabilitation. Stroke; 27:1821-4.
21. Nyberg L., Gustafson Y. 1997. Fall prediction index for patients in
stroke rehabilitation. Stroke; 28: 716-21.
PREVENTION OF FALLS AFTER STROKE
W. Brola, J. Czernicki, M. Fudala
Summary
Stroke is the most frequent cause of disability in the elderly
population. The risk of falls during the first year after the stroke is twice
as high as in the general population and concerns ca. 40% of patients.
The risk factors include: the presence of paresis, balance disturbances,
sensory deficits, urinary incontinence, limited self-sufficiency, male
gender, medication received and dementia. Falls may result in
contusions, fractures of extremities or joint luxations, including femoral
neck fracture, and the most serious cerebral complications, involving the
161


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
Neuropsychologiczna ocena dysfunkcji poznawczych w depresji po udarze móżgu
Edukacje chorego po udarze mozgu
chory po udarze mozgu lekarz rodzinny
Praca dyplomowa Rehabilitacja po udarze mózgu
Aktualne metody usprawniania ruchowego chorych po udarze mozgu
edukacja chorego po udarze mózgu
komunikowanie się chorych z afazja po udarze mózgu
Zespół depresyjny po przebytym udarze mózgu (Post stroke depression – PSD)
Rehabilitacja i fizykoterapia po udarze niedokrwiennym mózgu
Rehabilitacja i fizykoterapia po udarze niedokrwiennym mózgu
Prewencja udaru mózgu u chorych po udarze
Masaż po udarze
postęp w udarze mózgu
Ćwiczenia w pierwszej fazie po udarze
rehabilitacja po udarze

więcej podobnych podstron