Zastosowanie promieniowania jonizujacego w badaniach i ochronie zabytków kultury materialnej


Konferencja Krajowa  Potrzeby Konserwatorskie Obiektów Sakralnych na przykładzie makroregionu łódzkiego
Aódz, 9-10 grudnia 2005r.
Zastosowanie promieniowania jonizującego w badaniach
i ochronie zabytków kultury materialnej
Jerzy Kunicki-Goldfinger, Ewa Pańczyk
Zabytki kultury materialnej stanowią ważną część naszego dziedzictwa kulturowego. Zaintere-
sowanie nimi sięga zamierzchłych czasów. Przejawiało się ono w różnoraki sposób. Procesowi
temu towarzyszył (lub tez leżał u jego podstaw) rozwój badań historycznych, powstanie archeologii
i historii sztuki jako samodzielnych dyscyplin naukowych, ugruntowanie się koncepcji muzealnic-
twa, udostępniania i upowszechniania zbiorów oraz powstanie wczesnych przejawów tego, co dziś
nazywamy konserwacją.
Koniec osiemnastego wieku był świadkiem pierwszych badań materiałowych zabytków. Pomi-
mo niedoskonałości stosowanych wówczas metod badawczych, okres ten uważa się za wczesną
fazę rozwoju dziedziny, którą dziś nazywamy badaniem dzieł sztuki lub archeometrią (Tabela 1).
Analizy wykonane wówczas i opublikowane przez Martina H. Klaprotha (1773-1817) są najwcze-
śniejszymi znanymi nam analizami chemicznymi obiektów zabytkowych. W XIX wieku badania
tego typu były kontynuowane. Niemniej, dopiero w 1888 roku powstało pierwsze specjalistyczne
laboratorium, poświęcone badaniom dzieł sztuki i przedmiotów archeologicznych, Rathgen-
Fortschunglabor (Staatliche Museen Preussicher Kulturbesitz Berlin), którego twórcą i pierwszym
kierownikiem był Friedrich Rathgen. Kolejnym ważnym laboratorium, także bezpośrednio związa-
nym z muzeum, było chemiczne laboratorium British Museum w Londynie, założone przez Alexan-
dra Scotta w 1919 roku. Pośród różnych podobnych placówek, powstających coraz częściej w wie-
lu krajach na całym świecie, trzeba wymienić założoną w 1922 roku przez Bohdana Marconiego
pracownię konserwatorską Muzeum Narodowego w Warszawie, w której już od 1937 roku wyko-
rzystywany był do badań dzieł sztuki aparat rentgenowski. Obecnie istnieje na świecie bardzo dużo
specjalistycznych ośrodków zajmujących się badaniami dzieł sztuki lub archeometrią. Są one z
reguły związane instytucjonalnie z muzeami (np. wspomniane laboratorium Rathgena, Laboratoria
Metropolitan Museum of Art, New York czy Luwru w Paryżu), uniwersytetami (np. Museum Applied
Science Center for Archaeology, The University of Pensylvania, Philadelphia; Research Laboratory
for Archaeology and the History of Art, Oxford University), fundacjami (np. Getty Conservation In-
stitute, Los Angeles) czy ośrodkami państwowymi (np. Center for Materials Research and Educa-
tion, Smithsonian Institution, Washington, D.C.). Oczywiście nie ma możliwości wymienić tu
wszystkich, nawet tylko tych najważniejszych ośrodków naukowych.
Oprócz laboratoriów, ważną funkcję w rozwoju archeometrii i badań dzieł sztuki pełnią liczne
organizacje i stowarzyszenia. Często koordynują one działania pomiędzy poszczególnymi krajami,
ośrodkami, a nawet pojedynczymi badaczami. Między innymi dzięki takim działaniom, możliwe jest
wykorzystywanie w badaniach dzieł sztuki metod badawczych, na co dzień nie stosowanych we
wspomnianych laboratoriach specjalistycznych, np. muzealnych. Przykładem takiego zespołu jest
Grupa Robocza działająca w ramach International Council for Museums, Committee for Conserva-
tion, pod nazwą Scientific Research (dawniej: Scientific Methods of Examination of Works of Art).
Termin  archeometria został wprowadzony w latach 50-tych XX w. przez Profesora Hawkes a
z Oxford University i wówczas wprowadzono tę specjalizację do regularnego nauczania w wielu
uniwersytetach.
Archeometria i badania dzieł sztuki z jednej strony oraz ochrona dzieł sztuki i przedmiotów hi-
storycznych z drugiej strony stanowią dwa główne obszary tych dość specyficznych badań przede
wszystkim badań materiałowych. Z pierwszym obszarem wiążą się głównie cele poznawcze i edu-
kacyjne (między innymi stwierdzenie oryginalności przedmiotu lub identyfikacja falsyfikatu, ustale-
nie pochodzenia i datowanie, poznanie technologii wyrobu, itd., a więc cele, które pozwalają nam
na bliższą charakterystykę obiektu oraz określenie jego funkcji i znaczenia także w szerszym kon-
tekście kulturowym). Drugi obszar ma charakter bardziej zastosowawszy. Koncentrują się w nim
badania, których celem jest opracowanie metod ochrony zabytków, w bardzo szerokim tego słowa
pojęciu.
Tab. 1.
ARCHEOMETRIA
OCHRONA KONSERWACJA
BADANIE MATERIAAÓW
RESTAURACJA
DATOWANIE
POCHODZENIE
IDENTYFIKACJA
analiza chemiczna
analiza fizykochemiczna
petrologia, mineralogia
analiza izotopowa
W obydwu przypadkach cele te staramy się osiągnąć poprzez poznanie budowy technologicz-
nej obiektu (morfologii obiektu), identyfikację zastosowanych do jego produkcji materiałów (a także
surowców), rekonstrukcję procesu technologii wytworzenia obiektu, ocenę jego stanu zachowania,
określenie przyczyn i mechanizmów jego zniszczeń, rekonstrukcje jego pierwotnej formy, itd.
Specyfiką tego typu badań jest wykorzystywanie różnorakich metod, głównie fizykochemicz-
nych, między innymi do badań obiektów o niepowtarzalnym charakterze, często nieposiadających
analogii, oraz do obiektów o dużej wartości artystycznej i rynkowej. Konsekwencją tego jest nie-
możliwość stosowania w tym celu różnych metod badawczych, stosowanych nawet rutynowo w
innych dziedzinach nauki i konieczność ich adaptowania lub adaptowania samych urządzeń po-
miarowych do tych specyficznych celów. Często nie ma, bowiem możliwości pobrania materiału do
badań czy nawet małej próbki analitycznej, które można by przenieść do laboratorium. W takich
przypadkach wykorzystuje się przy pomocy urządzeń przenośnych różne metody nieniszczące i
niewymagające pobierania próbek. Pojęcia  nieniszczące oraz  niszczące muszą być rozumiane,
w tym kontekście, jako odnoszące się do całego dzieła, a nie tylko pobranej z niego próbki anali-
tycznej. Pobranie próbki analitycznej może już, bowiem stwarzać niebezpieczeństwo dla obiektu
zabytkowego, może przyczynić się do jego oszpecenia, obniżenia wartości artystycznej, rynkowej,
itd.
W tego typu badaniach, różnorodność spotykanych materiałów i ich możliwa niejednorodność,
skomplikowana budowa technologiczna obiektów, ich zróżnicowany, często bardzo zły stan za-
chowania, powodują, że badania takie prowadzone muszą być w oparciu o założenia i procedury
ustalane każdorazowo w stosunku do danego obiektu zabytkowego. Obiekty te często są bardzo
niejednorodne. Składają się na to miedzy innymi ich złożony skład materiałowy, skomplikowana
budowa technologiczna i naturalne procesy starzenia. Ich warstwy zewnętrzne, a więc te, do któ-
rych mamy najczęściej nieskrępowany dostęp i które widzimy oglądając dzieło, nie reprezentują w
pełni materiału, z którego obiekt został pierwotnie wykonany. Także sam skład chemiczny tej po-
wierzchni jest często bardzo zmieniony w stosunku do składu chemicznego materiału, z którego
obiekt został wykonany. Stwarza to poważne problemy interpretacyjne, a pobranie próbek z głęb-
szych, nieskorodowanych warstw może spowodować jeszcze większe zniszczenie obiektu. Jed-
nakże w wielu badaniach, konieczne jest pobranie próbki. Jej wielkość, rozumiana tu bardziej jako
potencjalny widoczny uszczerbek dzieła, niż jako minimalna konieczna jej masa, odgrywa, dlatego
niebagatelna rolę. Minimalizacja próbki, choć często pozostająca w sprzeczności z jej reprezenta-
tywnością, jest obecnie dużym wyzwaniem dla badaczy zajmujących się problematyką badań dzieł
sztuki. Także możliwość archiwizacji próbki, a więc stosowanie metod nieniszczących w stosunku
do próbki odgrywa także coraz większa rolę. Pozwala to na tworzenie bibliotek próbek, które wraz
z opracowywaniem nowych metod badawczych mogą być ponownie wykorzystywane i porówny-
wane bez konieczności ciągłego pobierania materiału do badań z oryginalnego dzieła sztuki.
termoluminescencja
metoda K-Ar
serie uranowe
fission track
paleomagnetyzm
dendrochronologia
datowanie C-14
datowanie Ca
Dobór metody badawczej za każdym razem musi być przemyślany z uwzględnieniem przede
wszystkim celu badania i charakteru badanego obiektu. Wśród wielu stosowanych metod badaw-
czych, te wykorzystujące promieniowanie jonizujące stanowią obecnie znaczącą ich część.
1. Promieniowanie jonizujące w badaniach dzieł sztuki
Trochę upraszczając, można wyróżnić trzy obszary, w jakich promieniowanie jonizujące wyko-
rzystuje się w badaniach dzieł sztuki.
1. Diagnostyka, zobrazowanie, dokumentacja
2. Badania nad budową technologiczną i technologią wyrobu
3. Badania nad pochodzeniem, datowanie oraz identyfikacja falsyfikatów
W metodach tych wykorzystuje się naturalne zjawiska promieniotwórcze (np. datowanie, anali-
za pierwiastkowa ilościowa i jakościowa, analiza izotopowa, różnego typu zobrazowania), ze-
wnętrzne promieniowanie jonizujące do wzbudzania materiału i promieniowanie jonizujące emito-
wane przez badany materiał, specjalnie wzbudzony w tym celu. Poza niektórymi metodami wyko-
rzystywanymi do datowania obiektów, większość pozostałych można podzielić na obrazujące i
analityczne.
Metody obrazujące dotyczą głównie takich zagadnień jak charakterystyka budowy technolo-
gicznej obiektu, morfologii jego powierzchni, badania poszczególnych warstw w analizie stratygra-
ficznej, ujawnianie obrazów zanikłych lub przykrytych innymi warstwami, konserwacji, rejestracji
stanu zachowania, itd. W większości przypadków te metody obrazujące dostarczają nam informacji
materiałowej (rozkład określonych materiałów, związków chemicznych czy nawet pierwiastków,
itd.). Informacje te mogą też dotyczyć stanu zachowania obiektu czy jego określonych właściwości
fizycznych i ich zmienności (np. badania zawilgocenia obiektu i rozkładu tego zawilgocenia).
Do najczęściej spotykanych technik wykorzystywanych w omówionych celach należą techniki
radiograficzne. Nie wymagają one pobierania próbek i dostarczają też informacji o wewnętrznej
budowie obiektu. Wykorzystuje się w nich, rejestrując odpowiednio promieniowania wzbudzające
i/lub wtórne, promieniowanie x, beta, gamma, a także neutrony. Są to między innymi rentgenogra-
fia, beta radiografia papieru, kseroradiografia, tomografia komputerowa, autoradiografia indukowa-
na neutronami termicznymi, autoelektronografia indukowana promieniami x, gamma radiografia,
neutronografia.
Jednym z ciekawszych zastosowań tych metod w ostatnich latach w Polsce było przebadanie
weneckiego malarstwo sztalugowego z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, pochodzące-
go z okresu od XIV do XVIII wieku, w ramach przygotowań do wystawy  Serenissima . Do badań
zastosowano, miedzy innymi, promienie rentgenowskie, wykorzystując różnice pochłaniania przez
materiały malarskie promieniowania X, jako metodę uzupełniającą z innymi metodami, miedzy in-
nymi fluorescencją wzbudzaną promieniowaniem ultrafioletowym i rejestracją promieniowania pod-
czerwonego, odbitego z wykorzystaniem kamer tv o zakresie czułości spektralnej do około 2000
nm. Niemniej najciekawszym elementem tego projektu było zastosowanie autoradiografii induko-
wanej neutronami termicznymi. W wyniku napromieniowania w reaktorze neutronami termicznymi
całego obrazu, powstały izotopy promieniotwórcze pewnych pierwiastków wchodzących w skład
pigmentów użytych w tym obrazie. Powstałe izotopy promieniotwórcze charakteryzują się zróżni-
cowanym tzw.okresem półrozpadu. Na błonach rentgenowskich rejestrowano głównie cząsteczki
beta, stosując kilka ekspozycji (kontakt błony z licem malowidła) w różnych odstępach czasu ( od
15 min do 2 miesiący po napromienieniu w reaktorze ądrowym). Zarejestrowano w ten sposób
j
rozmieszczenie w warstwie malarskiej obrazu pigmentów, w skład których te radioizotopy wchodzi-
ły. Uzyskane autoradiogramy, informujące nas o rozmieszczeniu takich pierwiastków - jak anty-
mon, arsen, rtęć, srebro czy miedz - stanowiły cenne uzupełnienie rentgenogramów, za pomocą
których rejestrowano na przykład rozmieszczenie ołowiu w warstwach obrazu. Równoczesny po-
miar spektrometryczny promieniowania gamma umożliwia identyfikację użytych pigmentów. Na
Fot. 1, 2, 3 i 4 przedstawiono zastosowanie tej metody do badania obrazu Michele Marieschi- Pa-
łac Dożów w Wenecji . Przedstawiony przykład ilustruje kompatybilność tej metody z rentgenogra-
fią. Uzyskany rentgenogram (Fot.2) jest słabo czytelny ze względu na silną absorpcję promienio-
wania X przez ołów, który jest głównym składnikiem zastosowanej przez malarza bieli ołowiowej.
Natomiast na kolejnych autoradiogramach uwidocznione są różnorodne szczegóły ( postacie ło-
dzie, sposób malowania fal na wodzie itd.) pokazujące zastosowaną technikę malarską, ponadto
można zaobserwować, że podobraziem jest płótno przygotowane pod inną kompozycję  duża
powierzchnia zaciemnienia błony rentgenowskiej ( pas po prawej stronie). Aącząc analizą straty-
graficzną warstw malarskich (Fot.5) z pomiarem spektrometrycznym promieniowania gamma moż-
na zidentyfikować użyte przez artystę pigmenty.
Metody analityczne stanowią drugą ważną grupę, a analiza pierwiastkowa i izotopowa należą
do najpowszechniej stosowanych metod w archeometrii i w badaniach dzieł sztuki. Przykładów
metod analitycznych wykorzystujących promieniowanie jonizujące jest bardzo dużo i nie ma moż-
liwości ich tu wymienić. Można jedynie odesłać czytelnika do dość obszernej już literatury przeglą-
dowej na ten temat (np. Enrico Cilberto, Giuseppe Spoto (eds), Modern Analytical Methods in Art
and Archaeology. John Wiley & Sons, Inc. 2000).
W Polsce dość powszechnie stosuje się między innymi różne metody oparte na zjawisku flu-
orescencji rentgenowskiej oraz może mniej powszechnie, ale z bardzo dobrymi rezultatami neutro-
nową analizę aktywacyjna. W Instytucie Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie, gdzie metody te
są szeroko rozwijane, wykorzystuje się je między innymi do badania zabytkowych szkieł, szkliw,
ceramiki, obiektów metalowych (np. monet) jak i pigmentów. Do analizy bieli ołowiowej i jej charak-
terystycznych zanieczyszczeń stanowiących ważną informację klasyfikacyjną z powodzeniem sto-
suje się neutronową analizę aktywacyjną. Natomiast rentgenowska analiza fluorescencyjna stoso-
wana jest w ostatnich latach w Instytucie Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie przede wszyst-
kim do analizy nowożytnych obiektów szklanych. W ostatnich latach także z powodzeniem stoso-
wano spektrometrię gamma do badania zawartości naturalnych izotopów promieniotwórczych w
obiektach zabytkowych, głównie w szkle. Badania te wykorzystywane są miedzy innymi do dato-
wania, ustalania proweniencji i identyfikacji falsyfikatów różnych obiektów zabytkowych.
2. Promieniowanie jonizujące w ochronie zabytków
Promieniowanie jonizujące wykorzystywane jest w tym zakresie w dwóch obszarach: dezyn-
fekcji (zwalczanie grzybów, pleśni i bakterii) i dezynsekcji (zwalczanie owadów) obiektów oraz
konsolidacji, przede wszystkim niektórych materiałów porowatych. Prawie wyłącznie wykorzystuje
się w tych celach promieniowanie gamma. Do często podkreślanych zalet stosowania tych metod
jest ich głęboka penetracja, eliminacja środków chemicznych i brak promieniotwórczości wtórnej.
Komory radiacyjne do dezynfekcji i dezynsekcji wyposażone są najczęściej w zródło izotopowe
60
Co. Najczęściej poddaje się tym zabiegom obiekty drewniane. Radiacyjna konsolidacja (np. poli-
meryzacja monomerów metakrylanowych), której celem jest wzmocnienie struktury obiektu zabyt-
kowego, stosowana jest także przede wszystkim w odniesieniu do zabytkowego drewna (rzezby,
meble, detale architektoniczne, itp.; także  mokre drewno archeologiczne), rzadziej w przypadku
kamieni, ceramiki czy innych materiałów.
Promieniowane jonizujące jest coraz powszechniej wykorzystywane w laboratoriach archeome-
trycznych i pracowniach konserwatorskich. Niemniej, wybór metod, w których się je wykorzystuje
powinien być zawsze poprzedzony wnikliwa analizą potrzeb, zagrożeń i potencjalnych korzyści,
jakich mogą one dostarczyć. Jak wszystkie inne, nie są one metodami uniwersalnymi i nie można
podchodzić do ich stosowania bezkrytycznie.
3. Wybrane prace przeglądowe:
Ogólny przegląd zastosowań (badania i konserwacja)
Pańczyk, E.: Zastosowanie technik jądrowych w konserwacji i identyfikacji dzieł sztuki, (w:)
Promieniowanie jako zródło informacji o właściwościach materii, pod red. Piotra Urbańskiego. Pol-
skie Towarzystwo Nukleoniczne, Warszawa 2001, ss. 107-119;
Przegląd zastosowań badawczych
Ligęza, M., Rutkowski, J.: Zastosowanie promieniowania rentgenowskiego i jądrowego w ba-
daniu dzieł sztuki, Ogólnopolskie Sympozjum  Technika radiacyjna i izotopowa w konserwacji za-
bytków , Aódz, 23-24 kwietnia 1996. Materiały konferencyjne. Politechnika Aódzka, Międzyresorto-
wy Instytut Techniki Radiacyjnej, Fundacja Badań Radiacyjnych, Generaly Konserwator Zabytków,
Biuletyn Konserwatorów Dzieł Sztuki, ss. 42-51;
Przegląd zastosowań w konserwacji
Ciabach, J.: Zastosowanie promieniowania gamma w konserwacji zabytków, Ogólnopolskie
Sympozjum  Technika radiacyjna i izotopowa w konserwacji zabytków , Aódz, 23-24 kwietnia 1996.
Materiały konferencyjne. Politechnika Aódzka, Międzyresortowy Instytut Techniki Radiacyjnej,
Fundacja Badań Radiacyjnych, Generalny Konserwator Zabytków, Biuletyn Konserwatorów Dzieł
Sztuki, ss. 79-88.
Fot. 1. Michele Marieschi (1710-1744), Pałac Dożów w Wenecji, olej na płótnie, (41cmx25cm)
Fot.2. Michele Marieschi (1710-1744), Pałac Dożów w Wenecji, rentgenogram; jego słaba czytelność
jest wynikiem silnej absorpcji promieni rentgenowskich przez warstwę białej zaprawy,
w której skład wchodzi biel ołowiowa
Fot. 3. Michele Marieschi (1710-1744), Pałac Dożów w Wenecji, Pierwszy autoradiogram, 17min po aktywacji,
czas ekspozycji 3 godz. Zaczernienie kliszy rentgenowskiej spowodowane
przez 76As,56Mn, 197mHg (vermilion) and 122Sb ( żółta neapolitańska).
Fot. 4. Michele Marieschi (1710-1744), Pałac Dożów w Wenecji, czwarty autoradioogram, 48 godz. po aktywacji,
czas ekspozycji 14 dni. Widoczny jest fragment pierwotnie planowanego obrazu oraz postacie, łodzie i fragmen-
ty architektury namalowane żółtą neapolitańską ( 122Sb, 124Sb) i vermilionem (203Hg)
Fot. 5. Fragment attyki pałacu i nieba. Schemat warstw malarskich.
1. Gruba warstwa czerwona - pierwsza warstwa gruntu - glinka czerwona
2. Gruba warstwa biała - druga warstwa gruntu, biel ołowiowa i kreda
3. Warstwa zielona- podmalówka, ( grunt pierwotnie planowanego obrazu):
ziemia zielona, biel ołowiowa, pojedyncze ziarna żółtej neapolitańskiej
4. Warstwa niebieska - podmalówka nieba, indygo,, biel ołowiowa
5. Warstwa niebieska - modelunek nieba: pigmenty organiczne(?), biel ołowiowa


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
Zastosowanie promieniowania jonizującego w medycynie
naturalne metody ochrony przed skutkami promieniowania jonizujacego
Ochrona przed promieniowaniem jonizującym
Srodki ochrony zabytków perspektywy dezynsekcji i dezynfekcji zabytków za pomoca promieni gamma
biologiczne skutki promieniowania jonizujacego
119 Wielkosci opisujace dawki promieniowania jonizujacego Grey REM
promieniowanie jonizujace
58 Ilościowa charakterystyka bezpośredniego działania promieniowania jonizującego
Ustawa o ochronie zabytków lip 2003
6 Badanie odporności na ścieranie materiałów polimerowych
Ochrona zabytków w planowaniu przestrzennym
10 ERGONOMIA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE
SKRYPT WYKŁAD PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE A NOWOTWORZENIE ZMIANY W STRUKTURZE DNA
Konwencja Haska o ochronie dóbr kulturalnych 1954
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
52 Źródła promieniowania jonizującego

więcej podobnych podstron