BIULETYN Nr 4 9 2013


BIULETYN Nr 4 (9)/2013
BIULETYN Nr 4 (9)/2013
KONTROLA ZARZDCZA
KONTROLA ZARZDCZA
W JEDNOSTKACH
W JEDNOSTKACH
SAMORZDU TERYTORIALNEGO
SAMORZDU TERYTORIALNEGO
SPIS TREŚCI:
SPIS TREŚCI:
Strony:
2 Słowo wstępne
3 Kontrola zarządcza jako przedmiot kontroli
zewnętrznej w jednostkach samorządu terytorialnego
 perspektywa Regionalnej Izby Obrachunkowej
7 Kontrola zarządcza z premią
13 Zapewnienie okresowego audytu wewnętrznego
w zakresie systemu bezpieczeństwa informacji
w jst
17 Podsumowanie wyników ankiety na temat Biuletynu
kontroli zarządczej w jst
19 Odpowiedzi na pytania Czytelników
26 Interesujące publikacje na stronie internetowej
Ministerstwa Finansów
27 Od Redakcji
tel.: 22 694 30 93
fax: 22 694 33 74
DEPARTAMENT AUDYTU SEKTORA FINANSÓW PUBLICZNYCH
DEPARTAMENT AUDYTU SEKTORA FINANSÓW PUBLICZNYCH
e-mail:
sekretariat.DA@mofnet.gov.pl
WARSZAWA, GRUDZIEC 2013
WARSZAWA, GRUDZIEC 2013
www.mofnet.gov.pl
Ministerstwo Finansów/
Działalność/ Finanse
publiczne/Kontrola zarządcza
i audyt wewnętrzny
SAOWO WSTPNE
Szanowni Państwo,
oddajemy w Państwa ręce dziewiąty numer Biuletynu poświęconego kontroli zarządczej
w jednostkach samorządu terytorialnego (dalej jako jst).
W poprzednim Biuletynie (nr 3 (8) 2013) zwróciliśmy się do Państwa z prośbą o wypełnienie
ankiety, dotyczącej naszego wydawnictwa. Serdecznie dziękujemy wszystkim Czytelnikom,
którzy odpowiadając na naszą prośbę przekazali wypełnione ankiety. Nadesłane odpowiedzi
stanowią istotne zródło informacji na temat obszarów i zagadnień, którymi są Państwo
zainteresowani. Każda z odpowiedzi została wnikliwie przeanalizowana, a wnioski z ankiety
zamieszczamy w dalszej części publikacji. Tematy, które najczęściej pojawiały się wśród
zgłaszanych propozycji, postaramy się sukcesywnie omawiać w kolejnych numerach naszego
Biuletynu.
Już w niniejszym wydaniu, odpowiadając na Państwa zapotrzebowanie, publikujemy artykuł na
temat oceny stopnia funkcjonowania kontroli zarządczej oraz najczęstszych błędów w tym
zakresie zidentyfikowanych w jst na podstawie doświadczeń i przemyśleń przedstawiciela
jednostki kontrolującej - Pana Janusza Kota, Prezesa Regionalnej Izby Obrachunkowej (dalej
RIO) w Krakowie. Perspektywa organów kontroli zewnętrznej, która wyraża się przede
wszystkim w stosowanym podejściu kontrolnym, ma niezwykle istotne znaczenie dla sposobu,
w jaki funkcjonuje i jest postrzegana kontrola zarządcza. Bardzo ciekawe opracowanie Pana
Prezesa zwraca uwagę na najważniejsze aspekty kontroli zarządczej, w tym na rolę właściwego
jej postrzegania przez kierowników jednostek oraz konieczność jej oceny nie przez pryzmat
formalnych rozwiązań, ale efektów osiąganych przez jednostki. Jest to podejście do kontroli
zarządczej bardzo zbliżone do podejścia Ministerstwa Finansów. Tym bardziej cieszy nas, że
artykuł stanowi pierwszą część opracowania, przedstawiającego sposób widzenia zagadnień
dotyczących kontroli zarządczej z perspektywy RIO. Następna część planowana jest w jednym
z kolejnych numerów Biuletynu.
W ankiecie zgłosiliście też Państwo zapotrzebowanie na artykuły prezentujące konkretne
rozwiązania z zakresu kontroli zarządczej oraz wynikające z nich korzyści. Tego typu informacje
mogą Państwo znalezć w artykule przedstawiającym wnioski z wdrożenia w urzędzie
biznesowego podejścia do zarządzania zasobami ludzkimi. Rozwiązanie to zostało
zidentyfikowane jako dobra praktyka w ramach benchmarkingu urzędów biorących udział
w projekcie Śląskiego Związku Gmin i Powiatów, który od kilku lat wspiera samorządy
w procesie wdrażania kontroli zarządczej.
Kolejny artykuł pomoże w odpowiedzi na pytanie czy Państwa jednostka jest zobowiązana do
corocznego przeprowadzania audytu bezpieczeństwa informacji oraz kto ewentualnie taki audyt
może w jednostce przeprowadzić.
Publikujemy także pierwszą część odpowiedzi na pytania nadesłane przez respondentów
ankiety.
Życzymy interesującej lektury!
Agnieszka Giebel
Dyrektor Departamentu
Audytu Sektora Finansów Publicznych
Ministerstwa Finansów
2/27
KONTROLA ZARZDCZA JAKO PRZEDMIOT KONTROLI ZEWNTRZNEJ
W JEDNOSTKACH SAMORZDU TERYTORIALNEGO  PERSPEKTYWA REGIONALNEJ
IZBY OBRACHUNKOWEJ
Wprowadzenie
Z końcem grudnia 2013 roku miną cztery lata, od kiedy ustawodawca
wprowadził do obiegu prawnego w Polsce pojęcie kontroli zarządczej.
Stało się to w związku z nowo sformułowaną ustawą o finansach
publicznych1 i towarzyszącą jej drugą ustawą  przepisy
wprowadzające ustawę o finansach publicznych2. Wydaje się, że
najwyższy czas, aby spróbować podsumować ten miniony okres
z punktu widzenia poziomu wdrożenia kontroli zarządczej
w jednostkach sektora finansów publicznych. W ocenie zaawansowania
tego procesu wdrożeniowego słusznym jest postulat naświetlenia tego
zagadnienia poprzez analizę doświadczeń instytucji kontrolnej.
Poza wszelkim sporem pozostaje rozumienie znaczenia pojęcia kontrola zarządcza. Jest to
metoda zarządzania stosowana w sektorze finansów publicznych, ukierunkowana na realizację
zadań i celów postawionych przed jednostkami tego sektora. Jest to system tworzony przez
kierownictwo jednostki jako zbiór różnego rodzaju zarządzeń, procedur, wytycznych, zasad
i mechanizmów, które wspomagają zarządzanie jednostką. Ustawodawca zarówno poprzez
zapisy w ustawie o finansach publicznych, jak i poprzez dokumenty wspomniane wcześniej,
które zostały sporządzone na podstawie stosownej delegacji ustawowej,3 chciał doprowadzić
do pewnej unifikacji sposobu zarządzania sprawami publicznymi w Polsce.
A zatem wszelkie metody np.  intuicyjne kierowania zarówno zespołami ludzkimi, jak
i sprawami merytorycznymi obsługiwanymi przez te zespoły, powinny zostać poddane
weryfikacji wobec wytycznych ogłoszonych w Komunikatach stosownych Ministrów4. Jeżeli
ocena funkcjonowania jednostki sektora finansów publicznych w głównej mierze powinna
zasadzać się na ocenie rezultatu jej działania, to system kontroli zarządczej staje się warunkiem
sine qua non takiego rezultatu. Idąc tym tokiem rozumowania można dojść do przekonania, iż
mijające cztery lata były wystarczająco długim okresem do tego, aby w oparciu o szeroki zakres
dostępnych, publikowanych standardów, zaprojektować, uruchomić i wdrożyć w pełnym
zakresie system kontroli zarządczej w każdej jednostce.
Kontrola zarządcza z perspektywy RIO
Jeżeli jednak współcześnie można obserwować wdrożoną kontrolę zarządczą i w oparciu o nią
nowocześnie funkcjonujące systemy zarządzania, a takich przykładów znanych osobiście
autorowi można wskazać kilka, to ich liczba jest zaskakująco niska, jak na rezultaty czterech lat
obowiązywania w naszym ustawodawstwie tego modelu kierowania ludzmi i sprawami
w administracji publicznej. Można zatem śmiało postawić tezę, że kontrola zarządcza po upływie
czterech lat, w dalszym ciągu jest w procesie wdrażania w jednostkach sektora finansów
publicznych. Uwaga wygłoszona powyżej, to rezultat dokonywanych obserwacji w związku
1
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 885, z pózn. zm.)
2
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. z 2009
nr 157 poz. 1241)
3
Treść ust. 2 do 5 art. 69 ustawy o finansach publicznych
4
Przykładowo: Komunikat Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowych
wytycznych w zakresie kontroli zarządczej dla działu administracji rządowej  sprawiedliwość (Dz. Urz.
Min. Spraw. z dnia 14.12.2011 r.
3/27
z przeprowadzonymi kontrolami kompleksowymi i doraznymi w kilku województwach.
Zaznaczyć przy tym należy, że pula będąca podstawą obserwacji to w każdym województwie
25% (z ogólnej liczby jednostek samorządu terytorialnego w województwie) skontrolowanych
w sposób kompleksowy jednostek samorządu terytorialnego. Czym są nieprawidłowości
w zakresie kontroli zarządczej? Jakie czyny można zakwalifikować do rejestru tych
nieprawidłowości? Czy tylko te, które wymienione są w art. 18 c ustawy o odpowiedzialności za
naruszenie dyscypliny finansów publicznych5? Czy może i te, i także inne, stwierdzane w toku
kontroli nieprawidłowości? Wydaje się, że raczej to szersze spojrzenie jest w tym przypadku
bardziej uzasadnione. Mówiąc wprost, błędy w kontroli zarządczej, to błędy w zarządzaniu
jednostką. To właśnie tak Regionalne Izby Obrachunkowe w odróżnieniu od innych
instytucji kontrolnych np. Najwyższej Izby Kontroli, podchodzą do kontroli tego
zagadnienia. Punktem wyjścia zatem nie jest tylko dostępna, sformułowana i wymagana
stosownymi standardami dokumentacja, lecz stwierdzone konkretne nieprawidłowości, których
przyczyn wystąpienia należy szukać w błędach w zarządzaniu jednostką oraz w zaniechaniach
popełnianych przez kierownictwo jednostki wszystkich szczebli. Kontrolę zarządczą można przy
tym weryfikować w oparciu o stopień realizacji stawianych przed nią celów i do poziomu ich
spełniania odnieść ocenę wdrożenia tej metody. A zatem takie podejście, niejako  od tyłu - od
wyniku kontroli , prowadzi nas do wywiedzenia oceny kontroli zarządczej. Jeżeli w jednostce
sektora finansów publicznych nie stwierdza się nieprawidłowości w jej funkcjonowaniu
w obszarach opisanych w ust. 2 art. 68 ustawy o finansach publicznych, to znaczy, że jednostka
jest prawidłowo zarządzana i że kierownik jednostki ma poniekąd pod kontrolą jej
funkcjonowanie, ma wpływ na to, co się dzieje w tej jednostce i jak są realizowane zadania i cele,
czyli można o tej działalności pozytywnie mówić w kontekście celu drugiego  efektywność
i skuteczność działania. Stwierdzane nieprawidłowości, dotyczące zarówno gospodarki
finansowej, organizacji, pozostawania działalności jednostki w sprzeczności z przepisami prawa
i procedurami wewnętrznymi, brak lub niewłaściwa ochrona zasobów, czy nieskuteczny
przepływ informacji, a także niewłaściwe zarządzanie ryzykiem, czy brak monitorowania
etycznego postępowania pracowników jednostki, są oczywistym skutkiem nietrzymania
wysokiego poziomu zarządzania jednostką. Zalecenia kierowane przez instytucje kontrolujące
w kierunku wdrożenia i usprawnienia kontroli zarządczej są dokonywane wtedy, kiedy da się
wyprowadzić związek przyczynowo skutkowy pomiędzy wystąpieniem nieprawidłowości,
a zaniechaniem wykonania swoich obowiązków zarządczych przez kierownika i kierowników
niższego szczebla w jednostce. Kiedy ten związek przyczynowo-skutkowy jest stwierdzany
w sposób nie budzący wątpliwości dla kontrolującego? Otóż wtedy, kiedy kierownik jednostki
nie jest w stanie przedstawić żadnej dokumentacji (np. protokoły z kontroli), że wykazał on
jakąkolwiek aktywność zarządczą w obszarach funkcjonowania jednostki dotkniętych patologią
lub nieprawidłowościami. Opisany przez kontrolerów stan faktyczny powinien nas prowadzić
do dość oczywistego wniosku, że gdyby kierownik jednostki wykonywał, i to należycie
wykonywał, swoje obowiązki, to z dużym prawdopodobieństwem do nieprawidłowości lub
zjawisk patologicznych w tej jednostce by nie doszło. Moim zdaniem, tylko w takich sytuacjach
można mówić odpowiedzialnie o niewdrożonej kontroli zarządczej. Zarzuty o braki
w dokumentacji regulującej w jednostkach sektora finansów publicznych kontrolę zarządczą,
to raczej wołanie o formę, a nie o treść. Tego typu  nieprawidłowości poprzez wydanie
stosownej dokumentacji, mogą być przez jednostkę bez trudu usunięte, ale nie gwarantują
wprowadzenia w pełnym zakresie kontroli zarządczej.
5
Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych
(Dz.U.z 2005 nr 14 poz. 114)
4/27
Odpowiedzialność kierownika jednostki za funkcjonowanie kontroli zarządczej
Być może zabrzmi to prowokująco, ale rezultat wdrożenia kontroli zarządczej mógłby być
osiągnięty, gdyby zobowiązani na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy o finansach publicznych,
kierownicy jednostek w pełni zrozumieli i przyjęli jako własne, immanentnie przypisane ich
funkcji rozwiązania wskazane im przez ustawodawcę. Niestety można obecnie w Polsce,
w jednostkach sektora finansów publicznych, w tym jednostkach samorządu terytorialnego
i jednostkach organizacyjnych im podporządkowanych stwierdzić, że to zadanie zostało
potraktowane przez kierowników standardowo - jak każdy nowy obowiązek. Otóż, w praktyce
obserwowane są takie zachowania, że kierownik najczęściej zaczyna wdrażanie kontroli
zarządczej od wskazania osoby lub komórki organizacyjnej (w zależności od skali jednostki),
która wdrożeniem tego zagadnienia ma się zająć. Tak jakby nie zauważał lub nie chciał
zauważyć, że osobą, która ma implementować rozwiązania wynikające z dostępnych
standardów jest w pierwszej kolejności on sam, a w drugiej kolejności kierownicy niższego
szczebla, albo szerzej: wszystkie osoby na stanowiskach kierowniczych w jednostce zarządzanej
przez danego kierownika.
Nie wiem, czy sformułowany poniżej wniosek nie jest zbyt daleko idący, ale ponieważ odnosi się
aż do kilkunastotysięcznej rzeszy kierowników jednostek sektora finansów publicznych
w Polsce, to aby uświadomić tej sporej grupie znaczenie i cel ustanowionych przepisów
w zakresie kontroli zarządczej, należałoby raczej wykroczyć poza ramy oddziaływania
Biuletynu, w którym umieszczona jest przedmiotowa publikacja, w kierunku swego rodzaju
plasowanej kampanii społecznej. Być może nie działania ustawowo powołanych instytucji
kontrolnych, takich jak Najwyższa Izba Kontroli, czy Regionalne Izby Obrachunkowe skłonią
kierowników do zrozumienia, przyjęcia, wdrożenia i zastosowania się do ustawowego
obowiązku, ale presja ich pracowników i opinii publicznej mogą odnieść oczekiwany skutek.
W części jednostek, podkreślam i chcę w to wierzyć, tylko w części jednostek, sposób podejścia
kierownika do wdrożenia tej metody zarządzania, sprowadza się do takiego oto myślenia.
Obowiązek wdrożenia kontroli zarządczej znajduje się w ustawie o finansach publicznych
i został wprowadzony przy jednoczesnym usunięciu z przepisów pojęcia  kontrola finansowa ,
to kierownik jednostki dochodzi do wniosku  dlaczego nie miałby się tym zagadnieniem zająć
np. główny księgowy jednostki . Część kierowników zatem widzi realizatorów obowiązku
kontroli zarządczej w osobach głównych księgowych. Kierownicy uzasadniają swój wybór tym,
że główni księgowi to osoby kompetentne, lojalne i zaufane. Ale nie zauważają lub nie chcą
zauważyć, że owi główni księgowi na podstawie art. 54 ust. 1 ustawy o finansach publicznych
mają własne, niemal autonomiczne zadanie kontrolerskie pod nazwą  kontrola wstępna . Inni
kierownicy z kolei rozwiązując problem wdrożenia kontroli zarządczej, tworzą referaty lub
samodzielne stanowiska ds. kontroli zarządczej, obarczając pracowników jednostki zadaniami,
których na podstawie obowiązujących przepisów nie można delegować na te stanowiska. Można
delegować obowiązki w zakresie kontroli zarządczej na stanowiska, na które przekazano część
uprawnień kierownika jednostki, a ten fakt potwierdzony jest w regulaminie organizacyjnym.
Przy czym podkreślenia wymaga fakt, że odpowiedzialność za niewykonanie, lub nienależyte
wykonanie obowiązku w zakresie kontroli zarządczej pozostaje jedynie przy kierowniku
jednostki. A zatem np. utworzenie osobnej komórki organizacyjnej do tego zagadnienia
w oderwaniu od struktury hierarchicznej organizacji jest niezgodne z ideą wprowadzenia tej
metody zarządzania. Przecież pracownicy takiej nowoutworzonej komórki pozbawieni
są możliwości wpływu na funkcjonowanie pracowników jednostki. A to z kolei, przekłada się na
poziom osiągania przez całą jednostkę postawionych przed nią w ustawie lub statucie celów.
Takie subdelegowanie zadań kierownika wynikających z kontroli zarządczej do peryferyjnych
obszarów struktury organizacyjnej nie wynika moim zdaniem ze złej woli kierowników, ale ze
sztampowego i rutynowego podchodzenia przez nich do wdrażania nowych zadań.
Wprowadzenie kontroli zarządczej przez ustawodawcę to moim zdaniem, rewolucyjna zmiana
w odniesieniu do tradycyjnej, wyniesionej z doświadczenia starszego pokolenia urzędników,
5/27
wizji kierowania sprawami w administracji państwa, w tym także sprawami będącymi w gestii
samorządu terytorialnego.
Kontrola zarządcza  działania czy dokumentacja?
Kontrola zarządcza to ogół działań - mówi ustawodawca, a nie ogół dokumentacji (zarządzeń,
rejestrów, oświadczeń). Tego typu dokumentacja ma istotne znaczenie, jeżeli jest pisemną
ilustracją faktycznie podejmowanych działań. W przeciwnym przypadku to działania pozorne,
które mają na celu wyrobienie w kontrolującym przekonania, że system działa świetnie
i  papiery te gwarantują poziom realizacji zadań i osiągnięcie celu postawionego przed
jednostką. Badając kontrolę zarządczą należy rozróżnić działania pozorowane od działań
faktycznych. Ustawodawca chce, co wynika wyraznie z przepisu, skupienia się jednostki na
wymiernych (omiernikowanych) rezultatach istnienia jednostki. Ustawodawcy już nie
satysfakcjonuje sam fakt powołania tej, czy innej struktury organizacyjnej, ale stawia pytania
o efekt i skuteczność jej funkcjonowania, skoro podatnik przeznacza na jej plan finansowy lub
budżet określone środki. Innymi słowy chcemy znać odpowiedz na pytanie: Jaki jest pożytek
z angażowanego co roku kapitału (środków publicznych)? Kontrola zarządcza zatem
to mechanizm i metoda, jeżeli jest w pełni zastosowana, pozwalająca na racjonalne zwiększenie
prawdopodobieństwa wykonania zadań i osiągnięcia celów. Bez jej rzeczywistego
zastosowania,prawdopodobieństwo wykonania zadań może gwałtownie zmaleć, a może rosnąć
to, co ustawodawca nazywa ryzykiem (zagrożeniem wykonania zadań). Starania administracji
rządowej o pełne wdrożenie tego narzędzia, to dążenie do wbudowania w każdą jednostkę
sektora finansów publicznych mechanizmu samonaprawiającego się, samoregulującego,
samoeliminującego nieprawidłowości i samooczyszczającego jednostkę sektora finansów
publicznych ze zjawisk negatywnych.
Podsumowanie
Ideą ustawodawcy, rozczytaną przeze mnie, jest zaangażowanie wszystkich kierowników
jednostek sektora finansów publicznych w mechanizm, który zmniejszy presję na
rozbudowywanie instytucji kontroli zewnętrznej. To rozsądne i ekonomiczne przerzucenie
ciężaru troski o prawidłowe funkcjonowanie jednostki, skuteczną realizację zadań, na każdego
kierownika, który aspiruje do zarządzania częścią naszej rzeczywistości administracyjnej.
Kontrole zewnętrzne mają zatem być swego rodzaju przeglądami gwarancyjnymi sprawnych,
zdrowych, skutecznych i efektywnych struktur organizacyjnych państwa.
Na koniec pozostaje konstatacja dość oczywista w świetle powyższego wywodu. Klucz
do wdrożenia kontroli zarządczej trzymają w rękach kierownicy jednostek sektora finansów
publicznych. Jeżeli oni w pierwszej kolejności podzielą system wartości wynikający
ze standardów kontroli zarządczej, a za ich przykładem pójdą kierownicy niższego szczebla,
to  rewolucja zapoczątkowana zapisami ustawy o finansach publicznych w 2010 roku odniesie
pełny sukces. Ale dziś, w grudniu 2013 roku, można odpowiedzialnie powiedzieć jedynie tyle,
że wdrażanie kontroli zarządczej to operacja na mentalności całej kadry urzędniczej w Polsce.
Janusz Kot - Prezes Regionalnej Izby Obrachunkowej w Krakowie od 1999 roku;
Przewodniczący Komisji Szkoleń, Informacji i Promocji Krajowej Rady Regionalnych Izb
Obrachunkowych; autor licznych publikacji i wykładowca w zakresie gospodarki
nieruchomościami i finansów publicznych. Pracownik naukowy Akademii Ekonomicznej
w Krakowie w latach 1985  1996 (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny). Projektodawca
i pierwszy Dyrektor Wydziału Skarbu Miasta Urzędu Miasta Krakowa w latach 1996  1999.
6/27
KONTROLA ZARZDCZA Z PREMI
W Biuletynie Kontroli Zarządczej w jst nr 1 (6)/2013 przedstawiłem
ideę wsparcia systemu kontroli zarządczej przez benchmarking, na
podstawie doświadczeń zebranych w ramach projektu  Benchmarking
 narzędzie efektywnej kontroli zarządczej w urzędach miast na
prawach powiatu, urzędach gmin i starostwach powiatowych .
Koordynowany przez Śląski Związek Gmin i Powiatów projekt ma na
celu zebranie i dostarczenie kierownikom urzędów danych
porównawczych, jako tła do oceny wyników osiąganych w wybranym
urzędzie. Rozszerzenie perspektywy oceny procesów poprzez
benchmarking wspiera między innymi mechanizm ustalania celów,
pomaga w podejmowaniu decyzji, kreuje kulturę organizacji w kierunku
ciągłego doskonalenia, ale przede wszystkim ułatwia udzielanie odpowiedzi na podstawowe
pytania kontroli zarządczej: czy cele i zadania są realizowane w sposób zgodny z prawem,
efektywny, oszczędny i terminowy.
W dwóch kolejnych latach wdrożenia projektu działania benchmarkingowe, wspierające
kontrolę zarządczą, prowadziło 19 urzędów:
- urzędy miast na prawach powiatu: Bielsko-Biała, Bytom, Chorzów, Częstochowa, Dąbrowa
Górnicza, Gliwice, Kalisz, Krosno, Piotrków Trybunalski, Rybnik, Sosnowiec, Tarnów, Tychy,
Żory;
- urzędy gmin: Jaworze, Lubliniec, Radlin;
- starostwa powiatowe: Piotrków Trybunalski, Zawiercie.
Jednostki te wspólnie wybrały kluczowe procesy, w których prowadzona jest analiza w ramach
benchmarkingu. Dla tych procesów ustalono cele, wskazniki ich monitorowania, a następnie po
zebraniu danych z monitorowania nastąpiła wymiana zidentyfikowanych dobrych rozwiązań.
Od 2014 roku w procesie benchmarkingu udział wezmie już 40 urzędów. Przed rozszerzeniem
grupy uczestników poddano analizie i dokonano zmian w zestawie kluczowych procesów
w których prowadzony jest benchmarking. Aktualnie są to:
1. Postępowanie administracyjne:
a) pozwolenie na budowę, przebudowę i rozbudowę obiektów budowlanych oraz zmiany sposobu
użytkowania (powiat),
b) warunki zabudowy i zagospodarowania terenu (gminy),
c) wydawanie decyzji o wycince drzew i krzewów (gminy, powiaty),
d) wydawanie warunków zabudowy oraz decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu
publicznego.
2. Utrzymanie infrastruktury miejskiej - oświetlenie (gminy).
3. Zarządzanie zasobami ludzkimi (gminy i powiaty).
4. Organizacja pracy urzędu (gminy i powiaty).
5. Gospodarka odpadami (gminy)
6. Naliczanie zobowiązań i egzekwowanie dochodów należnych z tytułu podatków i opłat
lokalnych - podatek od nieruchomości (gminy):
a) monitorowanie zaległości podatkowych,
b) egzekwowanie zaległości podatkowych.
7/27
7. Realizacja usług społecznych w drodze konkursów na działalność pożytku publicznego.
8. Organizacja sieci szkół publicznych w zakresie dotyczącym kształcenia obowiązkowego.
9. Opieka nad dziećmi do lat 3 (żłobki, kluby dziecięce, dzienny opiekun).
Dla zobrazowania rezultatów tego projektu poniżej przedstawiam wybrane elementy
benchmarkingu z 2013 roku, który został przeprowadzony na podstawie danych
z monitorowania procesów w 2012 roku. Ponieważ prowadzony przez urzędy benchmarking
wspiera I poziom kontroli zarządczej, analizę przedstawię na przykładzie procesu zarządzania
zasobami ludzkimi w urzędzie.
Cel ogólny w projekcie dla procesu zarządzanie zasobami ludzkimi to utrzymanie
wyspecjalizowanej i zmotywowanej kadry w urzędzie. Dla potrzeb badania poziomu realizacji
celu uczestnicy benchmarkingu ustalili wskazniki jego monitorowania.
Proces: Zarządzanie zasobami ludzkimi
Cel ogólny procesu: Utrzymać wyspecjalizowaną i zmotywowaną kadrę w urzędzie
Cel operacyjny procesu: Mniej niż 5% pracowników odchodzi z urzędu z własnej inicjatywy
Wybrane wskazniki monitorowania (kontroli zarządczej):
1. Fluktuacja kadr to liczba odejść z pracy w urzędzie w stosunku do liczby osób
zatrudnionych w urzędzie (średnia w roku). Tak obliczona wartość obrazuje, jak duża liczba
pracowników danego urzędu opuszcza (zmienia) pracę w danym roku. Częste zmiany
kadrowe, zwłaszcza na stanowiskach wyspecjalizowanych utrudniają funkcjonowanie
urzędu i sprawne świadczenie usług dla mieszkańców. Im wyższa wartość tym większa jest
rotacja na stanowiskach.
2. Rotacja zatrudnienia z inicjatywy pracownika to liczba odejść z pracy z inicjatywy
samego pracownika w stosunku do liczby osób zatrudnionych w urzędzie (średnia w roku).
Tak obliczona wartość pokazuje jak duża liczba pracowników danego urzędu rozwiązuje
stosunek pracy z własnej inicjatywy. Im wyższa wartość, tym większa jest rotacja na
stanowiskach z inicjatywy samego pracownika.
3. Przyjęcia to liczba osób przyjętych do pracy w stosunku do liczby osób zatrudnionych
w urzędzie. Uzyskana wartość pokazuje, jaka jest liczba osób przyjętych do pracy
w odniesieniu do ogółu zatrudnionych. Im wyższa wartość, tym większe jest obciążenie
komórki kadrowej procesami naborów.
4. Wskaznik zwolnień z inicjatywy pracodawcy jest stosunkiem liczby osób zwolnionych
do średniej liczby osób zatrudnionych. Pokazuje relację osób zwolnionych do ogółu
zatrudnionych w urzędzie.
5. Obsługa kadrowa pokazuje ile osób przypada na 1 etat zajmujący się obsługą kadrową.
Wskaznik obrazuje wydajność zarządzania zasobami ludzkimi.
8/27
Miasta na
Starostwa Średnia
Wskaznik prawach Gminy
powiatowe grupy
powiatu
Fluktuacji 7,19 10,01 3,98 7,06
Rotacji z inicjatywy pracownika 2,34 3,51 0,78 2,21
Przyjęć 9,5 3,84 3,31 5,55
Zwolnień z inicjatywy pracodawcy 1,48 7,09 1,59 2,09
Obsługi kadrowej 105,71 60,17 43,61 69,83
Tabela: Średnie wartości osiągniętych wskazników  zarządzanie zasobami ludzkimi.
Najważniejsze wnioski:
" największa fluktuacja na stanowiskach występuje w starostwach powiatowych,
najmniejsza w gminach;
" z inicjatywy samego pracownika najmniejsza rotacja na stanowiskach ma miejsce
w gminach, największa w starostwach powiatowych;
" ponad dwukrotnie większe obciążenie komórki kadrowej w miastach na prawach
powiatu w stosunku do obciążenia komórki kadrowej gminy;
" najmniej osób zwolnionych z inicjatywy pracodawcy jest w miastach na prawach
powiatu, najwięcej w starostwach powiatowych;
" największa wydajność zarządzania zasobami ludzkimi ma miejsce w miastach na
prawach powiatu, najmniejsza w gminach.
6. Dodatkowy wskaznik, wprowadzony w ramach innowacyjnego podejścia do kontroli
zarządczej: ocena wybranych elementów jakości obsługi klientów urzędu
Wyniki badania opinii klientów stanowią dodatkowe wskazniki do oceny poziomu realizacji
procesów. Stanowią one tło dla  twardych danych z monitorowania procesów prowadzonego
przez urzędy.
W ramach projektu, co roku, prowadzone jest badanie satysfakcji klientów każdego z urzędów.
Narzędziem badawczym jest kwestionariusz składający z 30 pytań o charakterze otwartym
i zamkniętym. Wyniki badań stanowią kolejny wskaznik do oceny procesów. Jedno z pytań
dotyczyło oceny poszczególnych elementów jakości obsługi interesantów urzędu. Oceny
dokonywano w skali od 1 (ocena najniższa) do 5 (ocena najwyższa) w następujących kryteriach:
a) szczere zaangażowanie (poświęcenie uwagi i sygnalizowanie chęci pomocy) pracowników
urzędu,
b) obiektywizm podejścia ,
c) staranność w rozpatrywaniu spraw,
d) zrozumiałość przekazywanych informacji,
e) fachowość osób, z którymi klient się kontaktował,
f) uprzejmość urzędników.
Dla przykładu prezentuję wyniki osiągane przez urzędy gmin.
9/27
szczere zaangażowanie (poświęcenie
4,03
3,99
uwagi i sygnalizowanie chęci pomocy)
4,05
obiektywizm podejścia
4,02
staranność w rozpatrywaniu sprawy
4,02
3,99
(dążenie do pełnego zrozumienia
2013
zrozumiałość przekazywanych
4,03
2012
4,03
informacji
fachowość osób, z którymi klient się
4,09
4,08
kontaktował
4,19
uprzejmość urzędników
4,19
3,8 3,9 4 4,1 4,2 4,3 4,4
Wykres 1: Ocena poszczególnych elementów jakości obsługi interesantów w gminach.
Każdy z urzędów biorących udział w projekcie, na podstawie indywidualnych raportów
dokonuje oceny poziomu świadczonych usług w swojej jednostce. Do kierowników jednostek
należy również pogłębianie przyczyn ewentualnych niskich wyników satysfakcji klientów.
Dobra praktyka: urząd jak firma
W procesie zarządzanie zasobami ludzkimi jako dobrą praktykę wskazano wdrożenie w urzędzie
biznesowego podejścia do zarządzania tą sferą poprzez wprowadzenie do wynagrodzenia
dodatku motywacyjnego. W niniejszym artykule, dla zobrazowania podejścia tylko sygnalizuję
założenia tego systemu jako przykładu biznesowego podejścia do motywacji płacowej.
Uczestnicy benchmarkingu otrzymali szczegóły tych rozwiązań, a część z urzędów biorących
udział w projekcie rozpoczęła wdrażanie systemu.
Cel wdrożenia dodatku motywacyjnego
1. utrzymanie realnego poziomu średnich wynagrodzeń w urzędzie przy jednoczesnym
zwiększeniu proporcji składników motywacyjnych wynagrodzenia w stosunku do
składników stałych;
2. dostarczenie kierownikowi urzędu i osobom nadzorującym narzędzia pozwalającego na
bezpośredni wpływ oceny pracy wydziałów na wynagrodzenia ich pracowników, a tym
samym zmotywowanie zespołów do utrzymania wysokiej efektywności pracy lub jej
poprawy w kolejnym okresie;
3. dostarczenie naczelnikom wydziałów narzędzia pozwalającego na systematyczne
rozliczanie pracowników z efektów pracy i odzwierciedlanie aktywności i obciążenia
pracownika w danym kwartale w ruchomym składniku wynagrodzenia, a tym samym
zmotywowanie pracowników do utrzymania wysokiej efektywności pracy lub jej poprawy.
Wdrożenie systemu
Na podstawie zidentyfikowanej praktyki, rekomenduje się etapowe, kilkuletnie wdrażanie
systemu. W pierwszym roku przeznacza się na ten system  oszczędności z funduszu płac,
np. z tytułu nieobecności pracowników i dokonuje się wypłaty jednego dodatku motywacyjnego.
W kolejnych latach następuje odstąpienie od podwyżek wynagrodzeń zasadniczych na rzecz
10/27
zwiększania puli na dodatki motywacyjne i zwiększanie częstotliwości ich wypłacania.
Zaprezentowane rozwiązanie przedstawia efekt docelowy jaki osiągnięto w wyniku
kilkuletniego wdrożenia.
Wykres 2 i 3: Efekt kilkuletniego wdrożenia systemu dodatków motywacyjnych.
Zasady przyznawania dodatku motywacyjnego
Dodatek motywacyjny nie jest obligatoryjnym składnikiem wynagrodzenia. Kierownik urzędu
podejmuje decyzję o uruchomieniu puli na dodatki motywacyjne na podstawie kwartalnych
informacji, dotyczących wykonania funduszu płac. Odpowiednio do możliwości ustala kwoty
wyjściowe dla poszczególnych grup stanowisk pracy. Kwoty wyjściowe dla poszczególnych
11/27
wydziałów (uwzględniające strukturę stanowiskową) są korygowane o współczynnik
wynikający z rocznej oceny pracy wydziału oraz powiększane o kwotę  oszczędności z tytułu
nieobecności pracowników (w wysokości do 25%). Naczelnik wydziału dostaje do
rozdysponowania łączną pulę środków wyliczoną na powyższych zasadach. Kwoty wyjściowe
ustalone dla poszczególnych stanowisk, które stanowią podstawę do naliczenia puli nie są
wiążące dla naczelników wydziałów w podziale środków. Naczelnik proponuje wysokość
dodatków motywacyjnych, uwzględniając efektywność pracy pracownika w minionym kwartale.
Jeżeli nie jest bezpośrednim przełożonym pracownika, uzgadnia propozycję stawek
z bezpośrednimi przełożonymi.
Opory przed zmianami
Odstąpienie od podwyżek wynagrodzeń zasadniczych na rzecz składnika ruchomego spotyka się
z dużym oporem urzędników, zwłaszcza w pierwszych latach wdrażania systemu. Jednakże
biznesowe podejście do motywacji płacowej w urzędach jest w pełni zasadne, co potwierdzają
wyniki kontroli zarządczej w ramach procesu zarządzanie zasobami ludzkimi w urzędach
wdrażających to rozwiązanie.
Aby zmniejszyć opór przed zmianą konieczna jest dobra polityka informacyjna w tym zakresie,
najlepiej bezpośrednio z poziomu kierownika urzędu. Głównym jej przesłaniem winno być
informowanie, iż celem wdrożenia tego systemu jest utrzymanie, a nawet wzrost realnego
poziomu średnich wynagrodzeń w urzędzie, ale przy jednoczesnym zwiększeniu proporcji
składników motywacyjnych wynagrodzenia w stosunku do składników stałych. Po kilku latach
niezadowolenia z polityki płacowej następuje wzrost satysfakcji pracowników urzędu z systemu
wynagradzania i jest on wyższy niż przed rozpoczęciem zmian.
Podsumowanie
Kontrola zarządcza procesu zarządzanie zasobami ludzkimi, prowadzona przy wsparciu
benchmarkingu, pozwala uczestnikom projektu nie tylko na bieżące monitorowanie
poprawności przebiegu tego procesu, ale daje również informację o wynikach osiąganych przez
inne organizacje. Informacja o stosowanych rozwiązaniach zmniejsza ryzyko podjęcia
niewłaściwych decyzji w tym zakresie oraz pozwala uniknąć sytuacji  wyważania otwartych
drzwi .
Przedstawiona dobra praktyka obrazuje przykładowe rozwiązanie, które wymaga odważnej
decyzji kierownika urzędu. Rozwiązanie to, mimo iż w biznesie jest powszechnie stosowane
i uznane, w urzędach jest wdrażane rzadko. Doświadczenia innych urzędów stanowią
potwierdzenie słuszności wprowadzania zmian, a dodatkowo pozwolą uniknąć błędów
w budowaniu systemu.
Artykuł powstał przy wykorzystaniu raportu z badań, opracowywanego przez eksperta
w projekcie, Panią Sylwię Uchnast  Gara.
Projekt Śląskiego Związku Gmin i Powiatów  Benchmarking  narzędzie efektywnej kontroli
zarządczej w urzędach miast na prawach powiatu, urzędach gmin i starostwach powiatowych
współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu
Społecznego oraz dotacji celowej z budżetu Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji.
Strona projektu: www.benchmarking.silesia.org.pl.
Mariusz Śpiewok posiada ponad 10 letnie doświadczenie na stanowisku kierowniczym
w administracji samorządowej: w urzędzie miasta na prawach powiatu oraz na stanowisku
zastępcy dyrektora miejskiej jednostki organizacyjnej. Ponadto często był zaangażowany
w realizację projektów związanych z podnoszeniem efektywności działania jednostek sektora
finansów publicznych - ostatnio jako kierownik projektu Śląskiego Związku Gmin i Powiatów
 Benchmarking - narzędzie efektywnej kontroli zarządczej w urzędach (...) .
12/27
ZAPEWNIENIE OKRESOWEGO AUDYTU WEWNTRZNEGO W ZAKRESIE SYSTEMU
BEZPIECZECSTWA INFORMACJI W JST
Obowiązki w zakresie bezpieczeństwa systemów teleinformatycznych
w sektorze publicznym, a zwłaszcza obowiązek corocznego audytu
wewnętrznego w zakresie bezpieczeństwa informacji, które weszły
w życie wiosną 2012 r., wywołały spore poruszenie w naszym
audytorskim środowisku. Audytorzy wewnętrzni, zatrudnieni
w urzędach gmin czy starostwach nierzadko na część etatu, byli mocno
zaniepokojeni perspektywą audytowania wyłącznie obszaru
bezpieczeństwa teleinformatycznego. Do tego bowiem sprowadzałaby
się w praktyce ich aktywność, jeżeli obowiązek ten zostałby sztywno
przypisany audytorom funkcjonującym w jednostkach na podstawie
przepisów ustawy o finansach publicznych.
Na szczęście wspólne stanowisko w tej sprawie ze strony Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji
oraz Ministerstwa Finansów daje przynajmniej teoretycznie różne możliwości realizacji tego
zadania, np. poprzez zakontraktowanie takiej usługi na zewnątrz.
Niezależnie jednak od sposobu realizacji tego audytu, który powinien być dokonywany przez
osobę mającą odpowiednie przygotowanie, wiedzę oraz doświadczenie z tego zakresu
(przykładowo przez własnego audytora wewnętrznego lub innego pracownika posiadającego
odpowiednie kompetencje, czy też usługodawcę zewnętrznego), pozostaje do rozstrzygnięcia
problem podmiotowego zakresu obowiązywania powyższych przepisów. Problem dotyczy
w szczególności samorządowych jednostek organizacyjnych. Sprawa nie jest niestety
jednoznaczna, dlatego podejmę próbę rozwikłania zagadki, którą zadali nam autorzy regulacji.
Czy musimy mieć ten audyt?
Podstawową regulacją, którą należy w tym kontekście rozważyć, są przepisy ustawy
o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne6, zwanej w dalszej
części artykułu  ustawą . Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy podmiot publiczny ma obowiązek
używania do realizacji zadań publicznych systemów teleinformatycznych spełniających
minimalne wymagania dla systemów teleinformatycznych, które zostały określone w przepisach
rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności7, zwanego dalej
 rozporządzeniem w sprawie KRI .
Obowiązek ten dotyczy podmiotów które spełniają łącznie następujące warunki:
1. Zostały wymienione w art. 2 ustawy jako podmioty zobowiązane do stosowania przepisów
ustawy.
Podmioty publiczne obowiązane do stosowania przepisów ustawy zostały określone
w art. 2 ust. 1 ustawy, m.in.: jednostki samorządu terytorialnego (pkt 1), jednostki budżetowe
i samorządowe zakłady budżetowe (pkt 2), samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej
oraz spółki wykonujące działalność leczniczą (pkt 4), a także samorządowe osoby prawne
utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu realizacji zadań publicznych (pkt 7).
6
Ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania
publiczne (Dz.U. Nr 64, poz. 565, z pózn. zm.)
7
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Krajowych Ram
Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci
elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych (Dz.U. z 2012 r., poz. 526)
13/27
Jednostki samorządu terytorialnego, ani samorządowe jednostki organizacyjne nie zostały
objęte wyłączeniami podmiotowymi określonymi w art. 2 ust. 3-4 ustawy. Muszą więc one
stosować przepisy ustawy, w tym dotyczące minimalnych wymagań dla systemów
teleinformatycznych, które zostały określone w rozdziale 3 ustawy.
2. Wykonują zadania publiczne określone ustawami.
Nie istnieją przepisy, które definiowałyby pojęcie zadań publicznych. Jako przykład szeregu
zadań publicznych można wskazać listę zadań własnych gminy, do których należą przykładowo
sprawy z zakresu: ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony zdrowia,
edukacji publicznej, kultury etc.
Oprócz tych zadań jednostki realizują także zadania o charakterze wewnętrznym na potrzeby
funkcjonowania danej jednostki (np. zatrudnianie pracowników, prowadzenie rachunkowości
itp.) Można w tym przypadku szukać analogii w orzecznictwie sądów administracyjnych,
dotyczącym obowiązku udostępniania informacji publicznej i z pewnym uproszczeniem przyjąć,
że zadania o charakterze wewnętrznym nie stanowią zadań publicznych. Jednak należy
podkreślić, że bezpieczeństwo informacji odnoszące się do zadań o charakterze wewnętrznym
jest również istotne, mimo że przepisy ustawy nie obejmują zakresem tego obszaru. Z systemu
teleinformatycznego trudno byłoby wydzielić tylko tę część, która służy realizacji zadań
publicznych, bo w tym samym systemie, przy wykorzystaniu tych samych urządzeń oraz przez
tych samych pracowników realizowane są zarówno zadania publiczne, jak i zadania na
wewnętrzne potrzeby danej jednostki.
3. Do realizacji zadań publicznych używane są systemy teleinformatyczne.
System teleinformatyczny został zdefiniowany w art. 3 pkt 3 ustawy jako zespół
współpracujących ze sobą urządzeń informatycznych i oprogramowania zapewniający
przetwarzanie, przechowywanie, a także wysyłanie i odbieranie danych przez sieci
telekomunikacyjne za pomocą właściwego dla danego rodzaju sieci telekomunikacyjnego
urządzenia końcowego w rozumieniu przepisów ustawy Prawo telekomunikacyjne8 .
Biorąc pod uwagę powyższą definicję należy ocenić, że każdy system informatyczny (np. serwer
i stacje robocze połączone siecią), który ma możliwość dostępu do sieci zewnętrznych
(np. Internetu) za pomocą telekomunikacyjnego urządzenia końcowego (np. routera) mieści się
w ramach tej definicji.
Przy czym należy zwrócić uwagę, że przepisy ustawy nie zawężają w tym przypadku
obowiązków związanych z bezpieczeństwem informacji wyłącznie do e-usług, które w całości są
realizowane w systemach teleinformatycznych. Tak więc te gminy, które uznają, że nie
udostępniają żadnych usług poprzez Internet i dlatego przepisy powyższe ich nie dotyczą, nie do
końca mają rację.
Jak widzimy precyzyjne określenie, czy dana jednostka jest zobowiązana do stosowania
przepisów ustawy, a w konsekwencji do wykonywania corocznego audytu w zakresie
bezpieczeństwa informacji, wymaga w każdym przypadku indywidualnej analizy. Myślę jednak,
że w przypadku urzędów jst, czyli urzędów gmin i miast, starostw powiatowych i urzędów
marszałkowskich, można bez większego ryzyka przyjąć, że każdy z nich spełnia łącznie
powyższe trzy warunki. Trudno bowiem sobie wyobrazić urząd choćby najmniejszej gminy,
w którym zadania publiczne nie są realizowane w systemie teleinformatycznym. Tym samym
8
Ustawa z dnia 16 lipca 2004 r.  Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. Nr 171, poz. 1800, z pózn. zm.)
14/27
urzędy jst w mojej opinii, podlegają przepisom ustawy w zakresie m.in. rozdziału 3
określającego zasady bezpieczeństwa systemów teleinformatycznych.
Trudniejsza sprawa jest w przypadku samorządowych jednostek organizacyjnych. Tu sytuacja
może być bardzo różnorodna. Dana jednostka organizacyjna może np. nie wykonywać zadań
publicznych, określonych na poziomie przepisów ustawowych, albo w różnym stopniu
realizować zadania publiczne przy użyciu systemów teleinformatycznych.
Myślę, że najbardziej istotnym przypadkiem, który należy rozpatrzyć są szkoły i przedszkola,
gdyż tych jednostek jest po prostu najwięcej.
Przedszkola publiczne spełniają co najmniej dwa z trzech warunków określonych przepisami
ustawy  funkcjonują zwykle w formie jednostek budżetowych i wykonują zadania publiczne
określone ustawami. Pytanie, które należy sobie postawić w tym przypadku brzmi: czy te
zadania są realizowane przy użyciu systemów teleinformatycznych? I tu sytuacja może być
bardzo różna. Po pierwsze komputery użytkowane w przedszkolach nie zawsze są połączone
w sieć  takim przypadku przepisów ustawy nie stosuje się. W konsekwencji nie obowiązują
takich jednostek także przepisy wykonawcze do tej ustawy, a więc także obowiązek audytu
w zakresie bezpieczeństwa informacji. Po drugie, nawet zakładając, że w przedszkolu
funkcjonuje sieć komputerowa z połączeniem z sieciami zewnętrznymi (czyli system
teleinformatyczny), to jeżeli w takiej sieci są realizowane wyłącznie zadania wewnętrzne
przedszkola (księgowość, kadry, zamówienia), wówczas sytuacja jest podobna do opisanej
wcześniej - brak jest obowiązku audytu bezpieczeństwa informacji. Prawdopodobnie większość
przedszkoli publicznych w praktyce nie będzie zatem zobowiązana do stosowania przepisów
w zakresie bezpieczeństwa systemów teleinformatycznych, poza oczywiście obowiązkami
wynikającym z przepisów o ochronie danych osobowych.
W przypadku szkół publicznych funkcjonujących w formie jednostek budżetowych sytuacja
wygląda podobnie. Z tym, że w przypadku szkół należy wziąć pod uwagę jeszcze jeden przepis.
Zgodnie z art. 13 ust. 1 a ustawy, przepisów dotyczących minimalnych wymagań dla systemów
teleinformatycznych nie stosuje się do systemów teleinformatycznych używanych do celów
naukowych i dydaktycznych. W przypadku szkół powszechną praktyką jest stosowanie tzw.
elektronicznych dzienników ocen. W tym przypadku, moim zdaniem, można uznać, że są to
właśnie systemy używane do celów dydaktycznych. W konsekwencji, w takiej sytuacji również
brak będzie obowiązku corocznego audytu w zakresie bezpieczeństwa teleinformatycznego.
Natomiast w przypadku sporej części bibliotek mogą być spełnione łącznie wszystkie trzy
omawiane wyżej warunki. Znakomita większość korzysta do realizacji swoich statutowych
zadań z systemów teleinformatycznych, a są to zadania publiczne określone w przepisach
ustawowych. Podobna sytuacja występuje w przypadku samodzielnych publicznych zakładów
opieki zdrowotnej.
Należy jednak podkreślić, że w przypadku każdej jednostki należy dokonać indywidualnej
analizy, aby rozstrzygnąć, czy dana jednostka spełnia łącznie trzy wcześniej wspomniane
warunki, tj.:
1. działa w formie wymienionej w przepisach ustawy (np. jednostka budżetowa),
2. realizuje zadania publiczne określone przepisami ustawowymi i
3. zadania te realizuje przy wykorzystaniu systemów teleinformatycznych.
Dopiero w przypadku twierdzącej odpowiedzi na wszystkie trzy powyższe pytania, można
twierdzić, że jednostka ta jest objęta obowiązkiem stosowania do realizacji zadań publicznych
systemów teleinformatycznych, spełniających minimalne wymagania określone w przepisach
rozporządzenia KRI, a tym samym obowiązkiem zapewnianie corocznego audytu w zakresie
bezpieczeństwa informacji.
15/27
Jednym z wymogów dotyczących systemów teleinformatycznych jest zapewnienie przez
kierownika jednostki systemu bezpieczeństwa informacji zapewniającego poufność,
integralność i dostępność danych (ż 20 ust. 1 rozporządzenia w sprawie KRI). Należy podkreślić,
że obowiązek ten dotyczy kierownika danej jednostki, tak więc w przypadku jednostek
organizacyjnych za jego realizację, w tym za zapewnienie audytu, jest odpowiedzialny kierownik
tej jednostki.
Należy także zauważyć, że obowiązek zapewnienia audytu w zakresie bezpieczeństwa
informacji nie został ograniczony tylko do tych jednostek, które są zobowiązane do prowadzenia
audytu wewnętrznego na podstawie przepisów ustawy o finansach publicznych. Tak więc
pomimo, iż istnieją gminy, które nie są zobowiązane do prowadzenia audytu wewnętrznego (nie
przekraczają ustawowego progu 40 mln zł), to jednak przepisy w zakresie audytu
bezpieczeństwa informacji będą dotyczyć urzędu takiej gminy oraz być może niektórych
gminnych jednostek organizacyjnych.
Kto może przeprowadzić audyt bezpieczeństwa informacji?
Szczegółowe wymagania dotyczące audytu wewnętrznego w przepisach rozporządzenia
w sprawie KRI nie zostały określone.
Natomiast zgodnie ze wspólnym stanowiskiem Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji oraz
Ministerstwa Finansów:
 Jednostki, które nie wdrożyły systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji, zgodnie
z normami wskazanymi w ż 20 ust. 3 rozporządzenia w sprawie KRI, są zobowiązane, zgodnie
z ż 20 ust. 2 pkt 14 ww. rozporządzenia, do zapewnienia okresowego audytu wewnętrznego
w zakresie informacji bezpieczeństwa informacji nie rzadziej niż raz na rok. Użycie
w rozporządzeniu sformułowania  audyt wewnętrzny nie miało na celu obligatoryjnego
przypisania tego obowiązku komórkom audytu wewnętrznego, funkcjonującym
w jednostkach sektora finansów publicznych na mocy przepisów Działu VI ustawy o finansach
publicznych, zwanymi dalej komórkami audytu wewnętrznego. Jak wyżej wskazano,
ustawodawca nie określił sposobu, trybu, rodzaju audytu, ani też osób czy komórek
organizacyjnych, którym należałoby powierzyć prowadzenie ww. audytu. Zatem decyzja co do
tego, komu zostanie powierzone prowadzenie omawianego audytu, spoczywa na
kierownictwie podmiotu.
Kryteriami, jakimi należy się kierować przy wyborze osób/komórek organizacyjnych
prowadzących audyt w zakresie bezpieczeństwa informacji są: odpowiednie kwalifikacje,
doświadczenie, znajomość metodyki audytu w zakresie bezpieczeństwa informacji, a także
niezależność od obszaru audytowanego. W razie wątpliwości, przy wyborze osób/komórek
organizacyjnych prowadzących ww. audyt można brać pod uwagę wymogi wskazane w normach
wymienionych w ż 20 ust. 3 rozporządzenia w sprawie KRI.
Wymagania dot. audytu wewnętrznego można także odnalezć w zapisach normy PN-ISO/IEC
270019, którą przepisy rozporządzenia wskazują jako rozwiązanie modelowe w zakresie
organizacji systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji. Pkt 4.2.3 lit. e tej normy
(Monitorowanie i przegląd SZBI10) stanowi, że  audyty wewnętrzne są przeprowadzane przez
organizację lub w imieniu organizacji na potrzeby wewnętrzne . Oznacza to możliwość
wykorzystania zasobów własnych, jak i powierzenia tego zadania podmiotowi zewnętrznemu.
9
Norma PN-ISO/IEC 27001. Technika informatyczna - Techniki bezpieczeństwa - Systemy zarządzania
bezpieczeństwem informacji - Wymagania
10
Skrót od: System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji
16/27
Rozdział 6 powyższej normy stanowi ponadto, że:  Wybór audytorów i przeprowadzenie audytu
powinny zapewnić obiektywność i bezstronność procesu audytowego. Audytorzy nie powinni
audytować swojej własnej pracy. . Nie powinna mieć miejsce sytuacja, aby takiego audytu
dokonali np. pracownicy działu informatyki albo osoba pełniąca funkcję administratora
bezpieczeństwa informacji.
W praktyce więc pozostają do wyboru zasoby własne urzędu, np. audytor wewnętrzny (własny
albo zatrudniony w urzędzie jst), wyznaczeni audytorzy bezpieczeństwa informacji
(np. w urzędach które wdrożyły normę PN-ISO/IEC 27001) albo usługodawcy zewnętrzni.
Podsumowanie
Ustawa o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne nałożyła na
jednostki samorządu terytorialnego, wszystkie albo w znakomitej większości, obowiązki m.in.
w zakresie minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych. Zgodnie
z rozporządzeniem w sprawie KRI obowiązkiem kierownika jednostki jest zagwarantowanie
systemu bezpieczeństwa informacji zapewniającego poufność, integralność i dostępność danych.
Z kolei jednym z obowiązkowych wymogów systemu bezpieczeństwa informacji jest
zapewnienie okresowego audytu wewnętrznego w zakresie bezpieczeństwa informacji, nie
rzadziej niż raz na rok. Realizując obowiązki w zakresie audytu bezpieczeństwa informacji
należy zatem wziąć pod uwagę wszystkie aktualne uwarunkowania prawne.
W przypadku jednostek organizacyjnych sytuacja może być bardzo zróżnicowana, należy zatem
zawsze dokonać indywidualnej analizy zakresu obowiązywania obowiązujących
przepisów w odniesieniu do danej jednostki.
Przedstawiona publikacja jest wyrazem opinii Autora.
Wspólne stanowisko Departamentu Informatyzacji Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji oraz
Departamentu Audytu Sektora Finansów Publicznych Ministerstwa Finansów w zakresie
przedstawionej problematyki zostało zamieszczone na stronie Ministerstwa Finansów
w zakładce: Działalność/Finanse Publiczne/Kontrola zarządcza i audyt wewnętrzny/ Metodyka
i dobre praktyki/Metodyka
Sławomir Kacprzak, CIA, CGAP, audytor i konsultant w zakresie audytu wewnętrznego
i kontroli zarządczej. Posiada duże doświadczenie w administracji rządowej, w latach 2007-
2011 zajmował stanowisko Dyrektora Departamentu Audytu Sektora Finansów Publicznych.
Obecnie reprezentuje Instytut Audytu Sektora Publicznego www.inasp.pl
PODSUMOWANIE WYNIKÓW ANKIETY NA TEMAT BIULETYNU KONTROLI
ZARZDCZEJ W JST
Serdecznie dziękujemy Czytelnikom, którzy odpowiadając na prośbę zamieszczoną
w poprzednim numerze Biuletynu, poświęcili swój czas i wzięli udział w ankiecie on-line
na temat naszej publikacji. Jesteśmy wdzięczni za wszelkie propozycje oraz pozytywne opinie
skierowane pod adresem naszego wydawnictwa. Państwa odpowiedzi na pytania zamieszczone
w ankiecie pozwoliły nam na zebranie: informacji na temat przydatności dotychczasowych
publikacji, propozycji zagadnień do kolejnych numerów, a także przykładów dobrych praktyk,
które będziemy starali się upowszechnić na łamach naszego Biuletynu.
Wnioski z ankiety
W okresie udostępnienia ankiety on-line, tj. od 1 do 31 pazdziernika 2013 r. otrzymaliśmy
61 wypełnionych ankiet.
17/27
Wyniki ankiety świadczą o tym, że odbiorcami Biuletynu w jednostkach, które brały udział
w badaniu, są najczęściej: kierownicy jst, pracownicy komórek ds. kontroli zarządczej, audytorzy
wewnętrzni i kontrolerzy oraz przedstawiciele służb finansowo-księgowych. Uwagi
i komentarze zawarte w przekazanych ankietach wskazują na zasadność kontynuacji naszej
publikacji oraz dalszego rozwijania w niej zagadnień z zakresu kontroli zarządczej, biorąc pod
uwagę potrzeby odbiorców Biuletynu.
Odpowiedzi na pytania dotyczące oceny przydatności i adekwatności tematów opublikowanych
dotychczas w Biuletynie do potrzeb jst, wskazują na potrzebę dalszego ich uszczegółowienia
i uzupełnienia o aspekty praktyczne. Wśród tematów, które szczególnie interesują uczestników
ankiety znalazła się problematyka zarządzania ryzykiem w jst (na przykładach dobrych praktyk,
zidentyfikowanych w jst), ocena dotychczasowego funkcjonowania kontroli zarządczej (poprzez
omówienie najistotniejszych błędów popełnianych przez jednostki w zakresie funkcjonowania
kontroli zarządczej na podstawie kontroli NIK, RIO), wyznaczania celów w jst (poprzez
wskazanie dobrych praktyk i konkretnych przykładów) oraz audytu bezpieczeństwa informacji.
Cennym zródłem wiedzy na temat potrzeb ankietowanych jest również określenie przez nich
tematów, które dotychczas nie były, a powinny zostać omówione w kolejnych numerach
Biuletynu. Opierając się na wynikach ankiet możemy stwierdzić, że zapotrzebowanie obejmuje
zarówno opracowania na temat specyficznych zagadnień dotyczących np. organizacji
i funkcjonowania II poziomu systemu kontroli zarządczej w określonych typach jednostek (np.
oświaty, zdrowia), czy opracowania porządkujące relację kontroli zarządczej do narzędzi
zarządczych (np. budżetu zadaniowego, systemu ISO), ale również kolejne artykuły zawierające
ogólne wyjaśnienia oraz promocję idei i celów kontroli zarządczej, a także wskazówki jak
skutecznie motywować zarówno pracowników, jak i kierownictwo jst do dalszego doskonalenia
rozwiązań z ww. obszaru.
Doceniając Państwa wkład w proces rozwoju naszego wydawnictwa dołożymy starań, aby
zgłoszone w ankiecie propozycje znalazły odzwierciedlenie w kolejnych numerach Biuletynu.
Zachęcamy również Naszych Czytelników, aby sami zgłaszali się do nas z propozycjami
interesujących artykułów lub wskazywali osoby, które mając odpowiednią wiedzę
i doświadczenie praktyczne w samorządzie terytorialnym, byłyby zainteresowane
przygotowaniem takich artykułów na potrzeby Biuletynu.
Zgłoszone w ankietach pytania z zakresu kontroli zarządczej oraz audytu wewnętrznego,
również pozwalają nam na identyfikację problemów, które nadal wymagającą szerszego
wyjaśnienia. Ponieważ pytań wpłynęło dużo, będziemy na nie sukcesywnie odpowiadać na
łamach naszego wydawnictwa. Pierwsze odpowiedzi znajdą Państwo już w tym numerze.
W ramach ankiet wpłynęły do nas również informacje od jst, które są gotowe podzielić się na
łamach Biuletynu stosowanymi przez siebie praktykami w zakresie kontroli zarządczej. Jest to
bardzo istotna i cenna inicjatywa. Z przyjemnością będziemy sukcesywnie zapoznawać się ze
zgłoszonymi praktykami, aby móc je Państwu przedstawić w kolejnych numerach naszej
publikacji.
Chcielibyśmy wszystkich Państwa zachęcić do współautorstwa naszego wydawnictwa
i dzielenia się z innymi czytelnikami swoimi pomysłami, doświadczeniami oraz dobrymi
praktykami. Jako jednostka administracji rządowej nie mamy bezpośredniego dostępu do
rozwiązań wdrażanych w sektorze samorządowym. Wyrażamy zatem przekonanie, że Państwa
osiągnięcia jako praktyków będą inspirowały innych i pomagały im w realizacji obowiązków
wynikających z przepisów z zakresu kontroli zarządczej w jst.
Jeszcze raz bardzo dziękujemy Państwu za wzięcie udziału w ankiecie oraz przesłane uwagi,
pomysły i sugestie. Mamy nadzieję, że kolejne numery Biuletynu, dzięki Państwa aktywności
będą dla Naszych Czytelników jeszcze bardziej użytecznym zródłem informacji na temat praktyk
w zakresie funkcjonowania kontroli zarządczej w sektorze samorządowym.
18/27
ODPOWIEDZI NA PYTANIA CZYTELNIKÓW
Poniżej przedstawiamy pierwsze z serii odpowiedzi na pytania zgłoszone przez Państwa
w badaniu ankietowym na temat Biuletynu Kontroli Zarządczej w jst.
Pytanie 1. Czy Wójt ma składać oświadczenie o stanie kontroli zarządczej?
Ustawa o finansach publicznych nie nakłada na wójta (burmistrza, prezydenta miasta,
przewodniczącego zarządu jednostki samorządu terytorialnego) obowiązku składania
oświadczenia o stanie kontroli zarządczej. Jednak zapewnienie prawidłowo funkcjonującej
kontroli zarządczej, w myśl standardów kontroli zarządczej dla sektora finansów publicznych11,
jest obowiązkiem każdego kierownika jednostki sektora publicznego  również kierownika jst.
Standard 22 Uzyskanie zapewnienia o stanie kontroli zarządczej zaleca coroczne potwierdzenie
uzyskania zapewnienia w formie oświadczenia o stanie kontroli zarządczej za poprzedni
rok. Aby kierownik mógł mieć przekonanie, że obowiązek ten jest wypełniany, powinien w
sposób bieżący monitorować oraz cyklicznie oceniać, czy zastosowane w jst rozwiązania
(zarządcze, organizacyjne, etc.) funkcjonują w sposób prawidłowy i zapewniają realizację
wyznaczonych celów. Uzyskane w ten sposób informacje są swoistym podsumowaniem wiedzy
o jst. Dają również podstawę do weryfikacji tych obszarów działania jst, które mogą
uniemożliwiać lub utrudniać osiągnięcie jej celów i zadań. Oświadczenie o stanie kontroli
zarządczej jest finalnym wyrazem takiej oceny. Stanowi również deklarację kierownika jst
odnośnie do niezbędnych działań naprawczych, planowanych do podjęcia w roku następnym.
Należy pamiętać, że oświadczenie powinno odnosić się nie tylko do urzędu, ale również
jednostek podległych i nadzorowanych, tzn. odzwierciedlać stan kontroli zarządczej na I i II
poziomie.
Reasumując, wójt ma obowiązek zapewnić prawidłowe funkcjonowanie kontroli zarządczej
w jst. Dzięki prowadzonemu monitoringowi i ocenie działalności całej jst, powinien dysponować
zweryfikowaną wiedzą o funkcjonującym w niej systemie kontroli zarządczej. Złożenie
oświadczenia o stanie kontroli zarządczej przez organy wykonawcze samorządu terytorialnego,
pomimo braku prawnego obowiązku, jest zalecane. Wynika to z dobrych praktyk zarządzania
wskazanych w standardach kontroli zarządczej i mobilizuje do regularnego monitorowania
stanu kontroli zarządczej.
Wójt, który postanowi składać oświadczenie o stanie kontroli zarządczej, może skorzystać
z wzoru określonego w rozporządzeniu Ministra Finansów12, zamieszczonego na stronie
internetowej Ministerstwa Finansów13. Dodatkowo może również zapoznać się ze
szczegółowymi wytycznymi14 w zakresie opracowywania oświadczenia o stanie kontroli
zarządczej.
Przygotowując oświadczenie o stanie kontroli zarządczej wójt powinien czerpać informację
z różnych zródeł (tzw. zródeł zapewnienia). Takimi zródłami mogą być m.in.: monitoring
realizacji celów i zadań, samoocena kontroli zarządczej, proces zarządzania ryzykiem,
informacje od audytora wewnętrznego, a także wyniki kontroli zewnętrznych oraz skargi
i wnioski zgłaszane przez mieszkańców. Należy pamiętać, że celem takiego oświadczenia jest
11
Komunikat Nr 23 Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie standardów kontroli
zarządczej dla sektora finansów publicznych (Dz. Urz. MF Nr 15, poz. 84)
12
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 2 grudnia 2010 r. w sprawie wzoru oświadczenia o stanie
kontroli zarządczej (Dz. U. Nr 238, poz. 1581)
13
http://www.mf.gov.pl/ministerstwo-finansow/dzialalnosc/finanse-publiczne/kontrola-zarzadcza-i-
audyt-wewnetrzny/kontrola-zarzadcza-w-sektorze-publicznym/akty-prawne
14
http://www.mf.gov.pl/documents/764034/3349878/20130307_5_wskazowki_do_oswiadczenia.pdf
19/27
dokonanie systematycznej oceny stanu kontroli zarządczej oraz stałe jej usprawnianie. Realny
sens ma tylko taka ocena, która w prawdziwy i rzetelny sposób podsumuje sytuację jednostki.
Z zaobserwowanej praktyki wynika, że są kierownicy jst, którzy składają oświadczenia o stanie
kontroli zarządczej, a następnie publikują je na stronie internetowej Biuletynu Informacji
Publicznej. Takie działanie należy określić jako dobrą praktykę, dającą wyraz jawności
i przejrzystości działania jst. Oświadczenie stanowi też istotną formę komunikacji urzędu
z obywatelami, którzy mają możliwość uzyskania informacji o tym, jak funkcjonuje urząd oraz
jakie działania są planowane w celu poprawy jego działalności. Takie inicjatywy mają
pozytywny wpływ na wizerunek jednostki.
Pytanie 2. Jak powinno odbywać się wyznaczanie celów i zadań oraz określenie
mierników w jednostkach samorządu terytorialnego?
Planowanie celów i zadań jest jedną z najważniejszych funkcji zarządzania - wyznacza kierunki
działania każdej jednostki oraz jest punktem wyjścia dla wszystkich innych obszarów
zarządzania. Cele są podstawowymi elementami kierowania organizacją, ponieważ zapewniają
poczucie kierunku, skupiają wysiłki, wyznaczają dalsze plany i decyzje oraz pomagają oceniać
osiągane postępy. Jednocześnie jest to najtrudniejszy etap. Z jednej strony mamy świadomość
znaczenia tego etapu zarządzania, a z drugiej strony często brakuje nam umiejętności określania
celów w prawidłowy sposób. Cele powinny być nie tylko jednoznaczne, proste i zrozumiałe, ale
również osiągalne w określonym horyzoncie czasowym i do tego weryfikowalne.
Ogólne ramowe wskazania, dotyczące określania celów i zadań oraz monitorowania i oceny ich
realizacji, znajdują się w standardach kontroli zarządczej (grupa standardów B. Cele
i zarządzanie ryzykiem). Standard 6. określanie celów i zadań, monitorowanie i ocena ich
realizacji stanowi, iż:
1. Cele i zadania należy określać jasno i w co najmniej rocznej perspektywie.
2. Wykonanie zadań należy monitorować za pomocą wyznaczonych mierników.
3. W jednostce nadrzędnej lub nadzorującej należy zapewnić odpowiedni system
monitorowania realizacji celów i zadań przez jednostki podległe lub nadzorowane.
4. Zaleca się przeprowadzanie oceny realizacji celów i zadań uwzględniając kryterium
oszczędności, efektywności i skuteczności.
5. Należy zadbać, aby określając cele i zadania wskazać także jednostki, komórki organizacyjne
lub osoby odpowiedzialne bezpośrednio za ich wykonanie oraz zasoby przeznaczone do ich
realizacji.
Proces planowania celów i zadań powinien także uwzględniać analizę ryzyk zagrażających
realizacji wyznaczonych celów, wskazanie działań już podejmowanych w odpowiedzi na ryzyko
lub działań, jakie należy jeszcze podjąć. Standardy kontroli zarządczej mają charakter ramowy.
W związku z tym jst mogą wypracować szczegółowe rozwiązania w zakresie formułowania
celów i zadań, zgodnie ze swoją specyfiką.
W przypadku planowania celów i zadań jst można zastosować rozwiązanie analogiczne jak
stosowane dla działów administracji rządowej, tj. ustalenie celów i zadań dla całej jst przez
kierownika tej jednostki, a następnie wskazanie celów szczegółowych w jednostkach
20/27
organizacyjnych jst15. Takie podejście powinno zapewnić spójność celów i zadań jednostek
organizacyjnych z celami i zadaniami jst.
Planowanie działalności można rozpocząć od analizy takich kwestii jak: cele i zadania określone
w obowiązujących przepisach prawa; cele i zadania określone w dokumentach strategicznych;
cele i zadania/podzadania/działania określone w budżecie państwa w układzie zadaniowym;
potrzeby i oczekiwania obywateli; potrzeby i oczekiwania pracowników jednostki
(np. w zakresie doskonalenia procesów zachodzących w jednostce); otoczenie prawne
i ekonomiczne, w tym przewidywane zmiany; istotne problemy zidentyfikowane w działalności
jednostki; cele i zadania niezrealizowane w poprzednich latach.
W wyniku tej analizy kierownictwo jednostki powinno uzyskać zbiór zagadnień/problemów.
Należy dokonać wyboru najistotniejszych zagadnień/problemów i na ich podstawie
sformułować propozycje celów, które zostaną zawarte w dokumencie planistycznym jednostki.
Określając cele i zadania należy wskazać, kto będzie odpowiedzialny za ich realizację. Oznacza
to, że trzeba wskazać osoby i/lub komórki organizacyjne w jednostce, które będą realizować
dany cel lub zadanie oraz odpowiadać za przygotowywanie okresowych informacji na temat
realizacji celów i zadań.
Istotne z perspektywy efektywnego planowania jest to, aby nie tworzyć dodatkowych
dokumentów, które będą stanowiły jedynie wypełnienie formalnego wymogu. Warto natomiast
stworzyć taki system planowania, który będzie łączył priorytety na dany rok z planowaniem
budżetowym oraz wieloletnimi planami rozwoju jst.
Dlatego jednym z możliwych podejść do procesu wyznaczania celów i zadań w jst jest
wykorzystanie rozwiązań przyjętych w budżecie zadaniowym. Zgodnie z tym podejściem
odpowiednio wybrany cel powinien umożliwić jednoznaczne oraz przejrzyste określenie
wydatkowania środków publicznych na dane zadanie, a także potrzeb o charakterze społeczno
-gospodarczym, jakie realizacja tego zadania ma zaspokoić oraz stopnia i terminu, w jakim te
potrzeby powinny być zrealizowane. Po realizacji danego zadania, dzięki analizie mierników
przypisanych do tego zadania, można ocenić stopień realizacji tego celu. Dla opracowania celów
dla budżetu zadaniowego adoptuje się i rozwija metodykę SMART. Zgodnie z tą metodyką cele
powinny być precyzyjne, konkretne (proste, przejrzyste), mierzalne, osiągalne, realistyczne,
określone w czasie.
Wspomniane wcześniej standardy kontroli zarządczej wymagają od kierownika jednostki, by dla
jasno sformułowanych celów i zadań funkcjonował system monitorowania. Aby móc
jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie czy cel został zrealizowany, do każdego celu należy
określić miernik. Miernik powinien:
" umożliwiać rzetelne i obiektywne określenie stopnia realizacji celu; mierniki nie powinny
mieć wartości logicznych (TAK/NIE), opisowych, bazujących na subiektywnej ocenie,
" odnosić się do rezultatu, jaki ma być osiągnięty,
" mierzyć tylko to, na co jednostka ma wpływ (mierzyć rezultat, na który jednostka ma wpływ),
" natomiast nie powinien poddawać się manipulacji,
15
Komunikat Nr 6 Ministra Finansów z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawie szczegółowych wytycznych dla
sektora finansów publicznych w zakresie planowania i zarządzania ryzykiem (Dz. Urz. MF z 2012 r. poz.
56)
21/27
" bazować na wiarygodnych i w miarę łatwo dostępnych informacjach.
Więcej informacji w: artykule  Jak wyznaczać cele w Biuletynie Kontroli Zarządczej w jst nr 1
(1) 2011 oraz na stronach internetowych Ministerstwa Finansów, poświęconych budżetowi
zadaniowemu, w zakładce: Ministerstwo Finansów/Działalność/Finanse publiczne/Budżet
zadaniowy
Pytanie 3. Jak poprawić komunikację i jak dbać o przepływ informacji pomiędzy działami,
szczeblami jst?
Obszar przepływu informacji oraz komunikacji bywa często pomijany w priorytetach
kierownictwa jednostki, co w dłuższym okresie może prowadzić do braku efektywności
zarządzania. Sprawny system komunikacji zapewnia przede wszystkim przekazywanie
wszystkich informacji niezbędnych do prawidłowej pracy, a tym samym umożliwia realizację
celów oraz zadań.
Znaczenie komunikacji znalazło odzwierciedlenie w standardach kontroli zarządczej (grupa
D. Informacja i komunikacja). Standardy wskazują na konieczność zapewnienia efektywnego
przepływu informacji zarówno pomiędzy komórkami jednostki, jak i z podmiotami
zewnętrznymi, mającymi wpływ na osiąganie celów i realizację zadań.
Podstawą poprawy komunikacji w jednostce jest zapewnienie takiego systemu, który pozwoli na
skuteczny przepływ informacji. System ten powinien też umożliwić właściwy odbiór
i zrozumienie informacji przez odbiorców. Komunikacja pomiędzy działami w jednostce
powinna przebiegać zatem dwukierunkowo. Oznacza to, że jasnemu i zrozumiałemu przekazowi
powinno towarzyszyć sprawdzenie zrozumienia danej informacji.
Należy przy tym pamiętać, że komunikacja i informacja to nie tylko przekazy słowne w trakcie
bieżącej współpracy z kierownictwem i pracownikami, na naradach kierowniczych oraz
pracowniczych. Na system komunikacji wewnętrznej składają się również inne zasoby istniejące
w jednostce, przykładowo informacyjne (np. Internet, system informacji prawnej, prasa
branżowa, fachowa literatura); poczta elektroniczna i elektroniczne systemy wewnętrzne (np.
intranet); sieć telefoniczna; zarządzenia. Warto zapewnić pracownikom dostęp do tych zasobów,
które są potrzebne w codziennej pracy oraz ułatwiają przepływ bieżących informacji.
Duże znaczenie w procesie usprawniania komunikacji mają działania kierownictwa jst, np.
wydanie zarządzenia w sprawie komunikacji wewnętrznej i zewnętrznej, które może
przykładowo regulować takie kwestie jak uprawnienia do dostępu do zasobów informacyjnych;
zasady współpracy, w tym wymiany informacji, pomiędzy komórkami (działami) jst; zasady
tworzenia zespołów zadaniowych, itp.
Warto pamiętać także, że na prawidłową oraz zgodną ze standardami kontroli zarządczej
komunikację, składa się również efektywne przekazywanie informacji oraz komunikacja
z innymi jednostkami organizacyjnymi jst. Przykładowym rozwiązaniem, poprawiającym
wymianę informacji pomiędzy jednostkami organizacyjnymi jst mogą być: narady
koordynacyjne z kierownikami jednostek organizacyjnych; spotkania konsultacyjne; informacje
przesyłane za pomocą poczty; wymiana telefoniczna informacji; tworzenie zespołów
zadaniowych pomiędzy jednostkami organizacyjnymi jst; wspólne platformy internetowe.
Jednostki powinny również dbać o aktualność oraz przejrzystość informacji zamieszczanych
w BIP. Aktualny oraz uporządkowany BIP jest narzędziem, z którego mogą korzystać sami
pracownicy urzędu, jak również pracownicy innych jednostek organizacyjnych jst.
Zadbanie o jawność i przejrzystość informacji publikowanych w BIP przyczynia się do również
do lepszego postrzegania jednostki na zewnątrz. BIP może też stać się istotnym narzędziem
komunikacji z podmiotami zewnętrznymi, korzystającymi z usług jednostki lub z nią
współpracującymi.
22/27
Więcej informacji oraz praktycznych wskazówek na temat poprawy komunikacji w jst
w artykułach:  Komunikacja a kontrola zarządcza w Biuletynie Kontroli Zarządczej w jst nr 3
(4) 2012 oraz  Efektywność prowadzenia stron Biuletynu Informacji Publicznej
w jednostkach samorządu terytorialnego w Biuletynie Kontroli Zarządczej w jst nr 3 (8)
2013,
Pytanie 4. Jak zbudować pozycję audytu wewnętrznego w jednostce?
Zdarza się, że rola audytu wewnętrznego nie jest właściwie rozumiana. Skutkiem tego jest
sytuacja, w której kierownik jednostki nie wykorzystuje w pełni narzędzia, którym dysponuje
i za które płaci, natomiast kierownicy i pracownicy komórek organizacyjnych jednostki, albo
w ogóle nie wiedzą co robi audyt wewnętrzny, albo wiedzą na ten temat niewiele i dlatego widzą
w nim tylko zagrożenie ( kolejna służba kontrolna która będzie szukać dziury w całym ), nie
dostrzegając potencjalnych korzyści, które może przynieść  kontakt z audytorem. Przyczyny
takiej sytuacji mogą być różne (brak wiedzy, personalna niechęć, niska jakość dotychczasowych
działań audytu, itd.), jednak recepta na uzdrowienie takiej sytuacji jest jedna i leży po stronie
audytora. Jest nią podejmowanie, na wszystkich szczeblach organizacji, działań mających na celu
wykazanie wartości, jaką niesie dla jednostki audyt wewnętrzny. Takie działania powinny
przebiegać dwutorowo: z jednej strony audytor musi dostarczać wysokiej jakości usług
(np. wdrożenie zaleceń wydanych przez audytora powinno mieć faktyczne przełożenie na jakość
pracy, oszczędność, skuteczność badanych obszarów), zaś z drugiej strony umieć te usługi i ich
wyniki wypromować.
Promocja może kojarzyć się z działalnością komercyjną, jednak w celu zmiany lub utrwalenia
właściwego podejścia do audytu wewnętrznego w jednostce pozytywnie rozumiana promocja
jest konieczna. W ujęciu komercyjnym promocja jest definiowana jako zbiór środków, za
pomocą których producent (dostawca usług) komunikuje się z klientem (czyli przekazuje
informacje o swojej działalności lub konkretnych produktach i usługach) w celu zwiększenia
popytu na swoje produkty/usługi. Aby działania promocyjne były skuteczne, konieczne jest
zorganizowanie odpowiedniego systemu informacyjnego, który zapewni dwukierunkowy
przepływ informacji na linii producent - klient. Dzięki temu u klienta kształtuje się popyt na
daną usługę, a producent (dostawca usług) uzyskuje odpowiedzi zwrotne na realizowane przez
siebie działania.
Dlatego także w przypadku audytu wewnętrznego warto rozważyć, jak dotychczas audyt
promował swoją pracę i jakie działania musi jeszcze podjąć. Przy tym należy pamiętać, że klient
w przypadku audytu wewnętrznego może być różnorodny (kierownictwo jednostki,
audytowani, pracownicy innych komórek jednostki). Istotne jest, aby audytor rozumiał cechy
i oczekiwania poszczególnych grup klientów i dostosowywał do nich odpowiedni system
informacyjny. Działania promocyjne mają na celu zmniejszenie dystansu między audytorem
a kierownikiem jednostki i jej pracownikami oraz przekazanie odpowiedniej wiedzy na temat
podejmowanych czynności lub zrealizowanych przedsięwzięć. Mogą także skutkować
zwiększeniem popytu na działania audytu wewnętrznego.
W celu wypromowania wartości płynących z działań audytu wewnętrznego warto podjąć
przykładowo następujące działania:
" upowszechniać produkty audytu w jednostce (informować o tym, co się wykonało i jaka
wynika z tego wartość dodana) nie tylko w formach przewidzianych prawem, ale także
poprzez przystępne materiały informacyjne, spotkania informujące kadrę kierowniczą
o wynikach audytu, zakładkę poświęconą audytowi w intranecie jednostki;
" przedstawiać uzyskane wyniki w sprawozdaniach w zwięzły i czytelny dla klienta sposób:
np. w Służbie Audytu Wewnętrznego Komisji Europejskiej sprawozdania nie przekraczają 20
stron i zawsze zawierają jedno-dwu stronicowe podsumowanie (tzw. executive summary);
23/27
" udostępniać na bieżąco informacje o ustaleniach i zaleceniach, jakie poszczególne komórki
mają do wdrożenia wraz z aktualnym ich statusem  np. wdrożone, w trakcie realizacji
(przykładowym rozwiązaniem może być zastosowanie narzędzia informatycznego do
podglądu  on-line );
" dzielić się wiedzą z pozostałymi pracownikami jednostki nie tylko podczas zadań audytowych
czy czynności doradczych, ale także w ramach normalnej aktywności w jednostce (np. w bazie
wiedzy w intranecie zawierającej różnego rodzaju dokumenty nt. audytu, kontroli zarządczej);
warto pamiętać, że wspólne szkolenie, spotkanie z okazji wprowadzenia w jednostce nowego
systemu czy choćby rozmowa o ostatnich zmianach w jednostce buduje pozycję audytora
wewnętrznego albo jako osoby aktywnej, dobrze poinformowanej, kreatywnej albo też biernej,
zamkniętej i nieuczestniczącej w życiu jednostki;
" upowszechniać wiedzę dotyczącą audytu wewnętrznego np. w zakresie identyfikacji i analizy
ryzyka podczas szkoleń pracowników jednostki;
" brać udział w czynnościach doradczych np. w ramach kształtowania systemu kontroli
zarządczej.
Istotnym działaniem wzmacniającym rozumienie roli audytu wewnętrznego jest otwarta
komunikacja audytora wewnętrznego z kierownictwem i innymi pracownikami jednostki oraz
przejawianie inicjatyw, przykładowo dotyczących wykonywania zadania spoza rocznego planu
audytu. Jak wynika z obserwacji, w jednostkach, w których audytor uczestniczył w procesie
wdrażania kontroli zarządczej lub zarządzania ryzykiem (np. prowadząc szkolenia lub
wspierając zespoły w charakterze niezależnych doradców) wiedza na temat audytu
wewnętrznego oraz poziom współpracy z audytorem znacznie się poprawia. Zaangażowanie
audytora wewnętrznego w proces usprawniania pracy jednostki ma szansę przełożyć się na
postrzeganie audytora jako wiarygodnego i kompetentnego partnera.
Pozytywne postrzeganie audytu przez kierownika jednostki usuwa także bariery, które
ograniczają komunikację z pracownikami jednostki, a tym samym ułatwia proces pozyskiwania
niezbędnych informacji, skraca czas pozyskania tych informacji oraz pozwala skutecznie
wdrożyć rekomendacje. Innym elementem wskazującym na wzrost zaufania ze strony
kierownika jednostki może być wzrost popytu na usługi audytora poprzez zwiększone
zapotrzebowanie, np. na usługi o charakterze doradczym, jak również wzrost nakładów na
szkolenia dla audytorów.
Promocja działań audytu wewnętrznego, dobra komunikacja z kierownikiem jednostki oraz
pozostałymi odbiorcami audytu są narzędziami umożliwiającymi lepsze zrozumienie celów
i zadań audytu wewnętrznego w procesie wspierania kierownika w usprawnianie kontroli
zarządczej oraz polepszenia jakości funkcjonowania jednostki.
Dlatego zachęcamy audytorów do większej aktywności, a kierowników jednostek do większej
otwartości na możliwości, jakie niesie ze sobą audyt wewnętrzny.
Więcej informacji o promocji audytu wewnętrznego w notatkach ze spotkań audytorów
wewnętrznych: Notatka z XXVIII spotkania audytorów wewnętrznych jednostek sektora
finansów publicznych w dniu 30 sierpnia 2012 r. (Wartość dodana audytu dla organizacji -
perspektywa audytu oraz perspektywa klienta audytu) oraz Notatka z XXXVIII spotkania
audytorów wewnętrznych jednostek sektora finansów publicznych z dnia 25 lipca 2013 r. ( Rola
komunikacji w audycie. Komunikowanie roli i wyników pracy audytora wewnętrznego. ),
w zakładce: Działalność/Finanse Publiczne/Audyt wewnętrzny i kontrola zarządcza w sektorze
publicznym/ Audyt wewnętrzny w sektorze publicznym/Szkolenia
24/27
Pytanie 5. Jak powinien być spełniony obowiązek realizacji procesu zarządzania
ryzykiem w placówce medycznej, np. szpitalu powiatowym?
" Czy zarządzanie ryzykiem powinno obejmować także część medyczną placówki
w zakresie ryzyk stricte medycznych?
W przypadku placówki medycznej działalność medyczna wyznacza jej podstawowe cele. Wobec
powyższego zarządzanie ryzykiem w tego typu jednostce powinno obejmować również
zarządzanie ryzykami medycznymi. Oprócz tego zarządzanie ryzykiem powinno objąć także
działalność administracyjną placówki.
" Czy można przyjąć system zarządzania ryzykiem, który jest już wdrożony w ramach
spełniania norm jakości (np. ISO) czy tworzyć nowy system zarządzania ryzykiem?
Jeżeli w placówce medycznej funkcjonują systemy zarządzania ryzykiem w ramach spełnienia
norm jakości (np. ISO), to wpisują się one w system zarządzania ryzykiem, o którym mowa
w ustawie o finansach publicznych. W takim przypadku, system zarządzania ryzykiem
w placówce medycznej powinien bazować na wdrożonych już rozwiązaniach, zwłaszcza jeśli ich
skuteczność została potwierdzona poprzez niezależne akredytacje. Tworzenie alternatywnych
systemów zarządzania ryzykiem, dublujących istniejące procedury, kanały informacyjne
i mechanizmy kontrolne jest działaniem nieefektywnym, a tym samym niezgodnym
z założeniami kontroli zarządczej.
Pytanie 6. Kiedy powstaje obowiązek wprowadzenia audytu wewnętrznego w jednostce,
w sytuacji, gdy w trakcie trwania roku budżetowego podjęta zostaje uchwała budżetowa,
która ustala wydatki i rozchody w kwocie wyższej niż 40 000 tys. zł? Czy obowiązek ten
powstaje natychmiast czy dopiero od dnia 1 stycznia następnego roku budżetowego?
Podjęcie uchwały budżetowej, która ustala wydatki i rozchody w kwocie wyższej niż 40 000
tys. zł powoduje po stronie jednostki samorządu terytorialnego powstanie obowiązku
prowadzenia audytu wewnętrznego na podstawie art. 274 ust. 3 ustawy o finansach
publicznych.
Ustawa o finansach publicznych nie określa terminu rozpoczęcia prowadzenia audytu
wewnętrznego w jst, wskazując w art. 276, że zadania przypisanie kierownikowi jednostki
związane z audytem wewnętrznym w gminie, powiecie oraz województwie samorządowym
wykonują odpowiednio: wójt, burmistrz, prezydent miasta, przewodniczący zarządu jednostki
samorządu terytorialnego. Do obowiązków ww. osób należy sprawne wykonywanie
powierzonych im zadań16.
Jeżeli jednostka spełnia warunki do prowadzenia audytu wewnętrznego powinna po
przekroczeniu progu 40.000 tys. zł rozpocząć audyt wewnętrzny najszybciej jak to będzie
możliwe. Działaniem, jakie kierownik jednostki powinien podjąć w pierwszej kolejności, jest
przygotowanie naboru na stanowisko audytora wewnętrznego albo uruchomienie procesu
pozyskania usługodawcy zewnętrznego, jeżeli jednostka spełnia warunki do prowadzenia
audytu wewnętrznego w tej formie.
16
Art. 24 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 4 ust.1 pkt 1 lit. a- c ustawy z dnia 21 listopada 2008 r.
o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 2008 nr 223 poz. 1458)
25/27
INTERESUJCE PUBLIKACJE NA STRONIE INTERNETOWEJ MINISTERSTWA
FINANSÓW
Chcielibyśmy zwrócić uwagę Państwa na kilka publikacji, które pojawiły się na naszych stronach
internetowych.
Podejmując w niniejszym numerze problematykę wykorzystania benchmarkingu
w realizowaniu obowiązków z zakresu kontroli zarządczej, chcielibyśmy zachęcić Państwa
również do lektury raportu benchmarkingowego dotyczącego audytu wewnętrznego
w jednostkach sektora finansów publicznych.
Opublikowany już po raz trzeci przez Departament Audytu Sektora Finansów Publicznych
raport przedstawia wyniki badania wybranych wskazników opisujących komórki audytu
wewnętrznego i usługodawców zewnętrznych oraz wyniki ich pracy. Celem raportu, podobnie
jak w latach ubiegłych, jest dostarczenie audytorom wewnętrznym danych do dokonania
własnych badań porównawczych i samodoskonalenia. Dokonane porównania powinny
prowadzić do podnoszenia efektywności i poprawy jakości audytu wewnętrznego oraz
w konsekwencji wzmacniania pozycji audytu w jednostce, na co również zwracamy Państwa
uwagę w niniejszym Biuletynie.
Więcej informacji w zakładce: Działalność/Finanse Publiczne/Audyt wewnętrzny i kontrola
zarządcza w sektorze publicznym/ Audyt wewnętrzny w sektorze publicznym/Metodyka
i dobre praktyki/Benchmarking
Zachęcamy także do lektury notatek ze spotkań audytorów wewnętrznych jednostek
sektora finansów publicznych, które są organizowane comiesięcznie przez Departament
Audytu Sektora Finansów Publicznych Ministerstwa Finansów. Spotkania mają charakter forum,
na którym dyskutowane są zagadnienia istotne dla funkcjonowania i rozwoju kontroli
zarządczej oraz audytu wewnętrznego w sektorze publicznym.
Pragniemy szczególnie zwrócić uwagę na notatkę z XLI całodziennego spotkania audytorów
wewnętrznych jednostek sektora finansów publicznych z dnia 30 pazdziernika 2013 r. na temat
zapewnienia jakości audytu wewnętrznego.
Podejmowanie zagadnienia jakości audytu wewnętrznego jest konieczne, aby uzyskać
odpowiedzi na pytania dotyczące zgodności działań audytu z przepisami, standardami
i procedurami, a także sprawności działania audytu wewnętrznego. Audyt wewnętrzny jako
służba, która ocenia i stawia wymagania innym, tym bardziej sama powinna podlegać ocenie.
Dokonując oceny jakości audytu wewnętrznego podkreśla się także przejrzystość jego działania.
Podczas spotkania zwrócono uwagę na kryteria oceny jakości audytu wewnętrznego. Część
warsztatowa spotkania została poświęcona opracowaniu kwestionariusza oceny wewnętrznej
jakości audytu wewnętrznego, do wykorzystania w szczególności na potrzeby samooceny.
Więcej informacji w zakładce: Działalność/Finanse Publiczne/Audyt wewnętrzny i kontrola
zarządcza w sektorze publicznym/ Audyt wewnętrzny w sektorze publicznym/Szkolenia
26/27
OD REDAKCJI
Serdecznie zapraszamy Państwa do lektury publikowanych materiałów i kontaktów z naszym
Departamentem. Chętnie służymy Państwu wsparciem merytorycznym.
Prosimy też o dzielenie się własnymi dobrymi praktykami, których publikacja pozwoli innym
jednostkom na usprawnienie systemów kontroli zarządczej. Będziemy wdzięczni za wszystkie
Państwa sugestie, propozycje i uwagi w sprawie Biuletynu oraz zakładki Działalność/Finanse
publiczne/Kontrola zarządcza w sektorze publicznym na stronie internetowej Ministerstwa
Finansów.
Kontakt
tel.: 22 694 30 93
fax: 22 694 33 74
e-mail: RedakcjaDA@mofnet.gov.pl
lub Sekretariat.DA@mofnet.gov.pl
27/27


Wyszukiwarka