elektromechanik pojazdow samochodowych 724[02] z1 03 u


MINISTERSTWO EDUKACJI
NARODOWEJ
Jarosław Sadal
Wykonywanie obsługi i konserwacji elementów obwodu
rozruchu i urządzeń rozruchowych 724[02].Z1.03
Poradnik dla ucznia
Wydawca
Instytut Technologii Eksploatacji  Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
Recenzenci:
mgr inż. Dariusz Stępniewski
mgr inż. Marek Ayjak
Opracowanie redakcyjne:
mgr inż. Jarosław Sadal
Konsultacja:
mgr inż. Jolanta Skoczylas
Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 724[02].Z1.03,
 Wykonywanie obsługi i konserwacji elementów obwodu rozruchu i urządzeń
rozruchowych , zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu elektromechanik
pojazdów samochodowych.
Wydawca
Instytut Technologii Eksploatacji  Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
1
SPIS TREÅšCI
1. Wprowadzenie 3
2. Wymagania wstępne 5
3. Cele kształcenia 6
4. Materiał nauczania 7
4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy, ochrona przeciwpożarowa i ochrona
środowiska podczas obsługi i konserwacji elementów układu rozruchu 7
4.1.1. Materiał nauczania 7
4.1.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
8
4.1.3. Ćwiczenia 8
4.1.4. Sprawdzian postępów
9
4.2. Podział i budowa rozruszników 10
4.2.1. Materiał nauczania
10
4.2.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
16
4.2.3. Ćwiczenia 16
4.2.4. Sprawdzian postępów
17
4.3. Zasada działania rozrusznika 18
4.3.1. Materiał nauczania
18
4.3.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
20
4.3.3. Ćwiczenia 20
4.3.4. Sprawdzian postępów
22
4.4. Obsługa i naprawa rozrusznika 23
4.4.1. Materiał nauczania
23
4.4.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
24
4.4.3. Ćwiczenia 24
4.4.4. Sprawdzian postępów
26
4.5. Pomocnicze urzÄ…dzenia rozruchowe stosowane w pojazdach 27
4.5.1. Materiał nauczania
27
4.5.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
29
4.5.3. Ćwiczenia 29
4.5.4. Sprawdzian postępów 30
5. Sprawdzian osiągnięć 31
6. 6. Literatura 36
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
2
1. WPROWADZENIE
Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o wykonywaniu obsługi,
konserwacji i naprawy elementów obwodu rozruchu i urządzeń rozruchowych, a także
umożliwi Ci zrozumienie zjawisk fizycznych zachodzących w samochodowych urządzeniach
elektrycznych.
W poradniku zamieszczono:
1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś
mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.
2. Cele kształcenia tej jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania (rozdział 4), który umożliwia samodzielne przygotowanie się
do wykonania ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które
zawierają wykaz materiałów, narzędzi i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczeń. Przed
ćwiczeniami zamieszczono pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do ich wykonania.
Po ćwiczeniach zamieszczony został sprawdzian postępów. Wykonując sprawdzian
postępów, powinieneś odpowiadać na pytania  tak lub  nie , co jednoznacznie oznacza,
że opanowałeś materiał lub nie opanowałeś go.
4. Sprawdzian osiągnięć, w którym zamieszczono instrukcję dla ucznia oraz zestaw zadań
testowych sprawdzających opanowanie wiedzy i umiejętności z zakresu całej jednostki.
Zamieszczona została także karta odpowiedzi.
5. Wykaz literatury obejmujący zakres wiadomości, dotyczących tej jednostki modułowej,
która umożliwi Ci pogłębienie nabytych umiejętności.
Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub
instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Jednostka modułowa: 724[02].Z1.03, Wykonywanie obsługi i konserwacji elementów
obwodu rozruchu i urządzeń rozruchowych, zawarta jest w module 724[02].Z1  Budowa
i obsługa elektrycznych i elektronicznych urządzeń w pojazdach samochodowych
i oznaczona na schemacie na str. 4.
Bezpieczeństwo i higiena pracy
W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów
bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju
wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
3
724[02].Z1
Budowa i obsługa elektrycznych
i elektronicznych urządzeń w pojazdach samochodowych
724[02].Z1.01
Organizowanie stanowiska pracy do obsługi
urządzeń elektrycznych i elektronicznych
w pojazdach samochodowych
724[02].Z1.02 724[02].Z1.05
Wykonywanie obsługi Wykonywanie obsługi
i konserwacji elementów i konserwacji elementów
i podzespołów obwodu zasilania instalacji oświetleniowej
i urządzeń kontrolno-
sygnalizacyjnych
724[02].Z1.06
724[02].Z1.03
Montowanie przewodów
Wykonywanie obsługi
instalacji elektrycznej
i konserwacji elementów
i elektronicznej oraz wyposażenia
obwodu rozruchu i urządzeń
dodatkowego
rozruchowych
724[02].Z1.04 724[02].Z1.07
Wykonywanie obsługi Demontaż i montaż podzespołów
i konserwacji elementów mechanicznych w pojazdach
i podzespołów układu samochodowych
zapłonowego
Schemat układu jednostek modułowych
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
4
2. WYMAGANIA WSTPNE
Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:
 rozpoznać elementy i układy elektroniczne,
 połączyć elementy i układy elektroniczne na podstawie schematów ideowych
i montażowych,
 zmierzyć parametry podstawowych elementów i układów elektronicznych na podstawie
schematu układu pomiarowego,
 ocenić stan techniczny układów elektronicznych na podstawie oględzin i pomiarów,
 dokonać analizy pracy prostych układów elektronicznych na podstawie schematów
ideowych oraz uzyskanych wyników pomiarów,
 zlokalizować i usunąć usterki w układach elektronicznych,
 dobrać z katalogów zamienniki elementów elektronicznych,
 zamontować układy elektroniczne w pojazdach,
 wyjaśnić budowę i zasadę działania oraz określić zastosowanie elektronicznych urządzeń
automatyki i urządzeń elektroniki samochodowej,
 opracować wyniki pomiarów z wykorzystaniem techniki komputerowej,
 zastosować zasady montażu i demontażu elementów i układów elektronicznych,
 zlokalizować urządzenia elektroniki samochodowej w pojazdach,
 wyszukać parametry elementów elektronicznych z wykorzystaniem przeglądarki
internetowej,
 wykonać proste urządzenie elektroniczne na płytce drukowanej,
 zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej,
ochrony od porażeń prądem elektrycznym oraz ochrony środowiska obowiązujące na
stanowisku pracy.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
5
3. CELE KSZTAACENIA
W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:
 zorganizować stanowisko pracy,
 rozpoznać elementy mechaniczne i elektryczne rozrusznika,
 wymontować rozrusznik z samochodu,
 wykonać pomiar parametrów rozrusznika na podstawie zadanego schematu układu
pomiarowego,
 ocenić stan techniczny rozrusznika na podstawie oględzin i pomiarów,
 dokonać analizy pracy prostych urządzeń rozruchowych na podstawie ich dokumentacji
technicznej,
 zlokalizować i usunąć proste usterki w rozruszniku,
 wykonać demontaż i montaż rozrusznika,
 zamontować rozrusznik w pojezdzie samochodowym,
 wykonać przegląd techniczny oraz obsługę i konserwację rozrusznika,
 wyjaśnić budowę, zasadę działania oraz określić zastosowanie rozrusznika i urządzeń
rozruchowych,
 zastosować zasady demontażu i montażu rozrusznika,
 obsłużyć elektryczne i elektroniczne urządzenia rozruchowe,
 ocenić jakość wykonywanych prac,
 zastosować zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony
od porażeń prądem elektrycznym obowiązujące na stanowisku pracy.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
6
4. MATERIAA NAUCZANIA
4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy, ochrona przeciwpożarowa
i ochrona środowiska podczas obsługi i konserwacji
elementów układu rozruchu
4.1.1. Materiał nauczania
Naprawa i obsługa elementów układu rozruchu dokonywana jest w specjalistycznym
warsztacie elektrycznym. Istotną sprawą jest wyposażenie warsztatu, umożliwiające naprawę
i pomiar wielkości charakteryzujących podzespoły elektryczne, lecz równie ważna jest
świadomość pracowników tego warsztatu odnośnie przestrzegania przepisów
przeciwpożarowych, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dbałości o środowisko naturalne.
Typowe zagrożenia zdrowia pracowników występujące w czasie prac przy naprawach
układu rozruchu to:
- zagrożenie poparzeniem gorącymi elementami i osprzętem silnika,
- zagrożenie skaleczeniem (uszkodzeniem skóry),
- zagrożenie pożarem, powodowane iskrzeniem podczas zamykania obwodów,
- zagrożenie porażenia prądem elektrycznym,
- zagrożenie spowodowane wirującymi elementami osprzętu silnika,
- uderzenie.
Należy zwrócić szczególną uwagę na obchodzenie się podczas pracy ze smarami oraz
innymi materiałami łatwopalnymi. Składowane w odpowiedni sposób w szczelnie
zamkniętych pojemnikach i po zużyciu przechowywane jako towar zwrotny do firm
zajmujących się recyklingiem zużytych materiałów olejowych i smarnych będą stanowiły
ważny punkt elektrycznego warsztatu samochodowego. Taki obowiązek ciąży zarówno na
pracownikach serwisu, którzy nie przestrzegając zasad przeciwpożarowych mogą być
bezpośrednimi sprawcami pożaru jak i na pracodawcy, który w niedostateczny sposób
zabezpieczy miejsce pracy zarówno w sprzęt gaśniczy, wyposażenie warsztatu, instrukcje
ostrzegawcze i pierwszej pomocy poszkodowanym w wypadkach, jak też wykazując braki
w wyszkoleniu swoich pracowników.
Należy pamiętać, że pracodawca zobowiązany jest do zapewnienia bezpieczeństwa oraz
higieny pracy, przeprowadzania odpowiednich szkoleń pracowników, ochrony zdrowia
pracowników, zapobiegania chorobom oraz wypadkom, a kiedy takie nastąpią, zobowiązany
jest do przeprowadzenia właściwego postępowania powypadkowego.
Pracownik ma obowiązek znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
przeciwpożarowe, uczestniczyć we właściwych szkoleniach, poddawać się lekarskim
badaniom profilaktycznym i zawsze powiadamiać przełożonego o zaistniałym wypadku.
Osoba zajmująca się naprawami elektrycznymi powinna posiadać:
- kombinezon roboczy bÄ…dz fartuch ochronny gumowy,
- obuwie dostosowane do rodzaju wykonywanej pracy,
- rękawice ochronne (kwasoodporne),
- okulary ochronne oraz ewentualnie nakrycie głowy.
Żeby zapobiec wypadkom, należy pamiętać by:
- zapoznać się z instrukcjami stanowiskowymi dla urządzeń i narzędzi,
- przed rozpoczęciem pracy sprawdzić stan techniczny elektronarzędzi,
- okresowo sprawdzać, czy przewód elektryczny nie uległ skręceniu lub złamaniu,
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
7
- gniazdko i wtyczka oraz przewód powinny być zabezpieczone przed uszkodzeniem
mechanicznym, wysoką temperaturą, wpływami chemikaliów czy też wilgocią,
- materiały szkodliwe dla środowiska przechowywać w odpowiednio przystosowanych
w tym celu pojemnikach,
- posiadać oraz nosić dopasowaną i zapiętą odzież roboczą,
- nosić izolowane obuwie i rękawice ochronne, aby zapobiec porażeniu prądem.
Obsługa samochodowego układu rozruchu najczęściej dokonywana jest na stanowisku
naprawczym. Stanowisko wyposażone jest w podnośnik samochodowy, najczęściej
o maksymalnym udzwigu do 3500 kg, lub kanał naprawczy. Pierwszą czynnością, której
dokonujemy po ustawieniu pojazdu, jest odnalezienie niesprawnego podzespołu obwodu
rozruchu. Ze względu na bezpieczeństwo osób pracujących przy naprawach pojazdów należy
przede wszystkim:
- solidnie i starannie ustawić  łapy podnośnika pod wzmocnienia naprawianego pojazdu,
- odłączyć przewody zasilające od akumulatora, pamiętając, że pierwszy rozłączamy
przewód  masowy , tj. minus, a następnie przewód plusowy, używając klucza płaskiego
lub oczkowego,
- wymontować, jeżeli zachodzi taka potrzeba rozrusznik, ponosząc pojazd i kontrolując
poprawność ustawienia ramion podnośnika pod pojazdem,
- dokonać naprawy podzespołu obwodu rozruchu na stanowisku naprawczym,
- zamontować naprawione urządzenie w pojezdzie,
- podłączyć mocowanie do podstawy i przewody akumulatora, najpierw  plus , następnie
 minus ,
- wykonać  próbę pracy urządzenia,
- usunąć ramiona podnośnika,
- zabezpieczyć wazeliną techniczną bieguny akumulatora i obejmy przewodów.
Po zakończeniu prac ręce należy dokładnie umyć wodą z mydłem i sodą.
Należy zwrócić uwagę, aby nikt nie przebywał podczas opuszczania pojazdu pod
podnośnikiem oraz należy przestrzegać zaleceń i instrukcji producenta urządzenia.
W przypadku naprawy połączeń pomiędzy elementami obwodu rozruchu lub włącznika
zapłonu (stacyjki) nie jest konieczne korzystanie z podnośnika lub kanału naprawczego.
Wszelkie odpady i pozostałości po obsłudze i konserwacji obwodów elektrycznych
powinny być odpowiednio składowane i utylizowane poza terenem zakładu w miejscach
do tego przeznaczonych.
4.1.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jakie obowiązki spoczywają na pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy?
2. Jakie obowiązki spoczywają na pracobiorcy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy?
3. Jakie środki ochrony osobistej powinien posiadać pracownik pracujący przy naprawie
i obsłudze obwodu rozruchu?
4. Jak zabezpieczyć się przed wypadkami podczas obsługi układu rozruchu w pojezdzie?
5. Jakie zródła zagrożeń występują w czasie prac przy naprawach elektrycznych?
4.1.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Na podstawie informacji zawartych w poradniku, tablic pomocniczych oraz instrukcji
napraw wymień i dokonaj podziału wymagań i zakazów związanych z zagrożeniami
występującymi podczas obsługi i konserwacji elementów obwodu rozruchu.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
8
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać informacje zawarte w poradniku dla ucznia,
2) przeanalizować instrukcje napraw, tablice: ostrzegawcze, bezpieczeństwa i higieny pracy,
przeciwpożarowe oraz udzielania pierwszej pomocy,
3) wpisać w karcie ćwiczenia w odpowiednie kolumny wymagania i zakazy związane
z zagrożeniami występującymi podczas obsługi i konserwacji elementów obwodu
rozruchu.
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- tablice poglÄ…dowe i ostrzegawcze,
- instrukcje dotyczÄ…ce udzielania pierwszej pomocy osobom poszkodowanym
w wypadkach przy pracy,
- instrukcje naprawcze podzespołów elektrycznych,
- instrukcje przeciwpożarowe oraz bezpieczeństwa i higieny pracy,
- film instruktażowy,
- Kodeks pracy,
- przybory do pisania,
- zeszyt do ćwiczeń.
Ćwiczenie 2
Na podstawie informacji zawartych w poradniku, w literaturze oraz w instrukcjach
stanowiskowych wypisz prawidłową kolejność postępowania podczas korzystania
z podnośnika samochodowego.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać informacje zawarte w poradniku dla ucznia,
2) przeanalizować instrukcje stanowiskowe, instrukcje urządzeń i tablice ostrzegawcze,
3) zapisać w karcie ćwiczenia kolejno punkty postępowania podczas naprawy pojazdu przy
użyciu podnośnika kolumnowego lub nożycowego, a następnie określić środki
zapobiegajÄ…ce sytuacjom niebezpiecznym,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- tablice poglÄ…dowe i ostrzegawcze,
- instrukcje dotyczÄ…ce udzielania pierwszej pomocy osobom poszkodowanym
w wypadkach przy pracy,
- instrukcje stanowiskowe dla urządzeń i narzędzi,
- instrukcje bezpieczeństwa i higieny pracy i przeciwpożarowe,
- schemat układu rozruchu pojazdu,
- film instruktażowy,
- Kodeks pracy,
- przybory do pisania,
- zeszyt do ćwiczeń.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
9
4.1.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak Nie
1) wymienić obowiązki spoczywające na pracodawcy w zakresie
bezpieczeÅ„stwa i higieny pracy i ochrony przeciwpożarowej? ðð ðð
2) wymienić obowiązki spoczywające na pracowniku?
ðð ðð
3) określić, jakie środki ochrony osobistej powinien posiadać pracownik?
ðð ðð
4) wyszczególnić sposoby zabezpieczania się przed wypadkami?
ðð ðð
5) udzielić pierwszej pomocy poszkodowanym w wypadku przy pracy?
ðð ðð
6) wymienić zagrożenia występujące podczas obsługi i naprawy obwodu
rozruchu pojazdu? ðð ðð
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
10
4.2. Podział i budowa rozruszników
4.2.1. Materiał nauczania
Do uruchomienia silnika spalinowego wymagany jest napęd zewnętrzny. Muszą zostać
pokonane opory silnika wynikające ze sprężania mieszanki paliwowo-powietrznej, tarcia
tłoków, tarcia łożysk korbowych i wału korbowego, lepkości oleju, bezwładności wszystkich
napędzanych mas wirujących oraz opory podzespołów osprzętu silnika, m.in. alternatora,
pompy płynu chłodzącego, pompy wspomagania itp. Napęd powinien zapewnić odpowiednio
duży moment obrotowy i minimalną prędkość obrotową silnika (40 70 obr/min dla silników z
zapłonem iskrowym i 100 200 obr/min dla silników z zapłonem samoczynnym), przy której
nastąpi zapłon mieszanki. Rolę tę spełnia układ rozruchu, który jest sprzęgnięty
w odpowiednim momencie z silnikiem spalinowym przez koło zamachowe.
Podstawowe elementy układu rozruchu to:
- akumulator,
- rozrusznik,
- włącznik zapłonu (włącznik rozrusznika i zapłonu),
- przewody Å‚Ä…czÄ…ce.
Podziału rozruszników można dokonać ze względu na:
- napięcie znamionowe (12/24 V),
- moc znamionowÄ…,
- średnicę zewnętrzną,
- liczbę zębów zębnika,
- moduł zębnika,
- kierunek wirowania.
W zależności od sposobu magnesowania rozruszniki dzielimy na:
- rozruszniki z silnikiem szeregowym,
- rozruszniki z silnikiem szeregowo  bocznikowym,
- rozruszniki z silnikiem o wzbudzeniu od magnesów stałych
W zależności od rozwiązania przeniesienia napędu z wirnika na wieniec koła
zamachowego, rozruszniki dzielimy na:
- rozruszniki z przekładnią planetarną,
- rozruszniki z reduktorem,
- rozruszniki z przesuwnym wirnikiem.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
11
Tabela 1. Podział rozruszników ze względu na moc i zastosowanie [2, s.568]
Rodzaj
Napięcie Zastosowanie
Lp. Typ rozrusznika Moc połączenia
zasilania rozrusznika
uzwojeń
1. 0,1-0,7 kW 12 V szeregowy motocykle
lub ze
stałymi
Rozrusznik sprzęgany
magnesami,
mechanicznie z zębnikiem
przesuwnym
2. 0,3-4,8 kW 12/24 szeregowy samochody
lub ze osobowe, busy
stałymi
magnesami
Rozrusznik sprzęgany
elektromagnetycznie
z zębnikiem
przesuwno  obrotowym
(występują z przekładnią
planetarnÄ…)
3. 1,8-4,5 kW 12/24 V szeregowy ciężarówki,
busy, ciÄ…gniki,
Rozrusznik sprzęgany
elektromagnetycznie
z przesuwnym wirnikiem
4. 5,5-7,5 kW 12/24 V szeregowy ciężarówki,
busy, ciÄ…gniki
Rozrusznik sprzęgany
elektromagnetycznie
z zębnikiem
przesuwno  obrotowym
5. 4-21 kW 12/24 V, szeregowo- ciężarówki,
nawet do bocznikowy busy, ciÄ…gniki,
110 V elektrowozy,
Rozrusznik sprzęgany
okręty
bezwładnościowo
6. 4-21 kW 12/24 V, szeregowo- ciężarówki,
nawet do bocznikowy busy, ciÄ…gniki,
110 V elektrowozy,
okręty
Rozrusznik sprzęgany
elektromagnetycznie
z reduktorem
W tabeli oznaczono literą: E  zespół sprzęgający
M  silnik prądu stałego,
R  włącznik elektromagnetyczny.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
12
Rys. 1. Przekrój rozrusznika sprzęganego elektromagnetycznie z zębnikiem przesuwno obrotowym [2 ,s. 569]
Przedstawiony na rys. 1 rozrusznik składa się z następujących elementów:
1. zębnik, 14. śruba zacisku akumulatora,
2. pierścień prowadzący, 15. rdzeń przesuwny,
3. uzwojenie wzbudzenia, 16. uzwojenia podtrzymujÄ…ce,
4. stojan (obudowa), 17. uzwojenia wciÄ…gajÄ…ce,
5. wirnik, 18. sprężyna powrotna,
6. nabiegunnik, 19. dzwignia włącznika,
7. szczotka, 20. hamulec zębnika,
8. komutator wirnika, 21. rolka sprzęgła,
9. szczotkotrzymacz, 22. obudowa sprzęgła jednokierunkowego,
10. tarcza tylna, 23. sprężyna zębnika,
11. włącznik elektromagnetyczny, 24. koło zębate,
12. ruchoma zwora prÄ…dowa, 25. tuleja samosmarujÄ…ca.
13. główny styk prądowy,
Rozrusznik składa się z korpusu stojana, który jest wykonany ze stali o dużej
przenikalności magnetycznej w kształcie walca, do którego od wewnątrz przymocowane są
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
13
bieguny z nabiegunnikami (rdzenie magnetyczne) o półkulistej krzywiznie. Na
nabiegunnikach nałożone są uzwojenia wzbudzenia wykonane z miedzianego drutu lub
płaskownika o odpowiednim przekroju. W nowych typach rozruszników, z tzw. przekładnią
planetarną, do wytworzenia pola magnetycznego stosuje się wycinki magnesów ferrytowych,
które są przyklejone do korpusu od wewnątrz. Rozrusznik taki posiada dużo mniejszy wirnik,
który przekazuje moment obrotowy na przekładnię planetarną a następnie poprzez zębnik na
zębatkę koła zamachowego. Zaletą tych rozruszników jest dużo mniejszy pobór prądu
podczas rozruchu, mniejsze gabaryty i ciężar, lepsza funkcjonalność i mniejsza awaryjność
w porównaniu z rozrusznikami tradycyjnymi.
Na wałku twornika wyfrezowany jest wielowypust śrubowy, po którym przesuwany jest
zębnik (bendix). Komutator, który umieszczony jest na końcu wirnika, wykonany jest
z izolowanych od siebie wycinków miedzianego pierścienia i służy do zmiany kierunku prądu
płynącego w uzwojeniach twornika. Mechanizm zazębiania z wewnętrznie wyfrezowanym
wielowypustem składającym się z zębnika, sprzęgła jednokierunkowego, pierścienia
prowadnicy i sprężyny śrubowej, połączony jest dzwignią włączającą z rdzeniem wyłącznika
elektromagnetycznego (automat). Szczotkotrzymacze ze szczotkami miedziano - grafitowymi,
dociskanymi za pomocą sprężyn do komutatora, umieszczone są przy tarczy tylnej, połączone
mechanicznie poprzez dwie śruby ( jest to główne połączenie szczotek minusowych
z obudową - częsta przyczyna awarii rozrusznika). Stosuje się rozruszniki z jedną, dwiema
parami szczotek oraz dwoma, trzema i wieloma szczotkami. Wirnik rozrusznika tradycyjnego
podparty jest na trzech łożyskach ślizgowych z przodu, z tyłu i po środku.
Aożyska zewnętrzne są umieszczone w tarczy tylnej i głowicy stojana. Spotyka się
również rozwiązania, gdzie łożysko przednie jest umiejscowione w obudowie sprzęgła
silnika, wówczas cały przód rozrusznika jest odsłonięty. Zastosowanie tego typu rozrusznika
jest popularne w silnikach VW. Pasowanie wałka wirnika z łożyskami ślizgowymi wpływa
w dużym stopniu na poprawną pracę rozrusznika.
Rozrusznik z przekładnią planetarną posiada specjalny mechanizm redukcji prędkości
zmniejszający prędkość wirnika. Redukcję prędkości wirnika silnika elektrycznego wykonują
trzy satelity i koło wieńcowe o uzębieniu wewnętrznym. Satelity obracają się w przeciwnym
kierunku niż wirnik rozrusznika, usiłując napędzić koło wieńcowe. Koło wieńcowe jest
unieruchomione, wobec czego satelity muszą toczyć się po kole centralnym, umieszczonym
na wirniku. Za pośrednictwem kosza satelity obracają wałkiem wyjściowym przekładni.
W sytuacji, gdy dojdzie do zwiększenia oporów i na rozruszniku pojawi się duży moment
obrotowy, koło wieńcowe obróci się, powodując wytracenie nadwyżki momentu. Tym
samym zabezpieczony jest wirnik rozrusznika oraz części z nim współpracujące. Wewnątrz
koła wieńcowego umieszczone jest sprzęgło, składające się ze sprężyny talerzowej i tarczy
sprzęgłowej. Nadmiar momentu wchłania opisany powyżej układ, wykorzystując zjawisko
tarcia.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
14
Rys. 2. Mechanizm redukcji prędkości obrotowej w rozruszniku z przekładnią planetarną [5, s.155]
1  wałek wyjściowy i kosz satelitów, 2  satelita, 3  wałek twornika, 4  koło wieńcowe, 5  zębnik
Rozruszniki ze wzbudzeniem magnesami trwałymi są produkowane od kilku lat.
Zastosowanie magnesów trwałych pozwoliło znacznie zmniejszyć średnice podzespołów oraz
masę całego rozrusznika. Poniżej przedstawiono rozrusznik firmy Bosch ze wzbudzeniem od
magnesów trwałych.
Rys. 3. Rozrusznik ze wzbudzeniem od magnesów trwałych: [5, s. 156]
a) z lewej  rozmieszczenie magnesów w stojanie, b) z prawej  przekrój rozrusznika
W rozruszniku z reduktorem znajdziemy wszystkie elementy tradycyjnego rozrusznika.
Dodatkowo zostało zamontowane pośrednie koło zębate, umieszczone pomiędzy kołem
zębatym napędowym silnika a kołem zębatym sprzęgłowym. Koło to redukuje prędkość
silnika elektrycznego i przenosi napęd na zębnik. W rozrusznikach tego typu wyłącznik
elektromagnetyczny umieszczony jest na tej samej osi, co zębnik. Rozruszniki z reduktorem
wytwarzają większy moment obrotowy niż odpowiednie rozruszniki konwencjonalne.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
15
Rys. 4. Rozrusznik z reduktorem [5, s. 153]
Widoczne na rysunku elementy to:
1. zębnik, 7. twornik (wirnik silnika),
2. sprzęgło jednokierunkowe, 8. uzwojenia wzbudzenia,
3. wyłącznik elektromagnetyczny, 9. stojan,
4. rdzeń wyłącznika, 10. koło zębate napędowe,
5. szczotka, 11. koło zębate pośrednie.
6. sprężyna szczotki,
4.2.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jakie znasz rodzaje rozruszników?
2. Jakie zadania spełnia rozrusznik w pojezdzie samochodowym?
3. Jakie znasz elementy budowy rozrusznika?
4. Jakie zadanie spełnia zespół sprzęgający?
5. Jakie zadanie w rozruszniku spełnia włącznik elektromagnetyczny?
4.2.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Wskaż na modelu i nazwij poszczególne elementy budowy rozrusznika.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) wskazać elementy budowy,
2) wykonać opis elementów w zeszycie przedmiotowym,
3) ocenić stan elementów budowy rozrusznika,
4) zaprezentować wykonanie ćwiczenia.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
16
Wyposażenie stanowiska pracy:
- model rozrusznika,
- rozruszniki eksploatowane,
- przybory do pisania,
- zeszyt do ćwiczeń.
Ćwiczenie 2
Wykonaj demontaż/montaż rozrusznika. Opisz funkcję, jaką spełnia każdy z elementów.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do zadania, przygotowaną przez nauczyciela,
2) przeczytać materiał nauczania zawarty w poradniku,
3) zgromadzić narzędzia i urządzenia niezbędne do wykonania ćwiczenia,
4) przygotować stanowisko pracy,
5) wykonać ćwiczenie zgodnie ze sporządzonym planem działania,
6) uporządkować stanowisko pracy,
7) zapisać wnioski i spostrzeżenia z wykonanego ćwiczenia,
8) zaprezentować efekt wykonanego zadania.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- stanowisko do wykonania ćwiczenia,
- stanowisko multimedialne do zaprezentowania filmu instruktażowego,
- instrukcje stanowiskowe dla urządzeń i narzędzi,
- instrukcje bezpieczeństwa ogólnego, stanowiskowego oraz tablice poglądowe
i ostrzegawcze,
- pojazd samochodowy lub makieta,
- rozrusznik,
- zestaw narzędzi monterskich,
- kliny samochodowe,
- fartuchy ochronne,
- sprzęt kontrolno-pomiarowy,
- środki ochrony osobistej,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
4.2.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak Nie
1) przygotować stanowisko pracy do obsługi rozrusznika?
ðð ðð
2) nazwać poszczególne elementy budowy rozrusznika?
ðð ðð
3) wyjaśnić funkcję każdego elementu budowy rozrusznika?
ðð ðð
4) dokonać podziału rozruszników?
ðð ðð
5) zdemontować i zamocować rozrusznik w pojezdzie?
ðð ðð
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
17
4.3. Zasada działania rozrusznika
4.3.1. Materiał nauczania
Działanie rozrusznika wykorzystuje zjawisko powstawania siły elektrodynamicznej
w przewodniku umieszczonym w polu magnetycznym, w którym płynie prąd elektryczny.
Siła ta usiłuje wypchnąć przewodnik z obszaru działania pola magnetycznego, można ją
opisać za pomocą wzoru
F=B*I*L
gdzie:
F  siła elektrodynamiczna [N],
B  indukcja magnetyczna [T],
I  natężenie prądu elektrycznego [A],
L  długość przewodnika [m].
Rys. 5. Wpływ pola magnetycznego na przewodnik z prądem:
a  siła elektrodynamiczna F działająca na przewodnik umieszczony w polu magnetycznym,
b  sposób określania kierunku i zwrotu siły elektrodynamicznej [3, s. 12]
Zjawisko powstawania siły elektrodynamicznej nazywane jest regułą lewej dłoni.
W rozruszniku można wyróżnić dwa obwody: obwód główny  wysokoprądowy oraz
obwód sterujący. Obwód główny to bezpośrednie połączenie, za pomocą przewodów
o Å›rednicy co najmniej 10 mm², z akumulatorem. Dodatni przewód poÅ‚Ä…czony jest do (+)
dodatniego bieguna akumulatora i do zacisku głównego automatu rozrusznika. Przewód
ujemny to masa rozrusznika połączona z masą pojazdu i biegunem ujemnym (-) akumulatora.
Podczas rozruchu w obwodzie głównym płyną prądy rzędu setek amperów, stąd duża średnica
przewodów zasilających.
Obwód sterujący to zasilanie cewki wyłącznika elektromagnetycznego (automatu),
poprzez zestyk umieszczony w stacyjce (włączniku zapłonu) pojazdu. Często stosuje się
odciążenie tego styku, wprowadzając w obwód przekaznik. Wówczas zestyk w stacyjce
steruje cewką przekaznika (bardzo mały prąd rzędu miliamperów), cewka przyciąga styki
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
18
główne przekaznika, które sterują cewką (uzwojeniami wciągającymi i podtrzymującymi)
automatu, zestyk automatu łączy obwód główny rozrusznika. Całą pracę obwodu sterującego
przejmuje zestyk główny przekaznika (prądy około 30 amperów). Po zamknięciu obwodu
sterującego (stacyjka, przekaznik), prąd z akumulatora płynie do uzwojenia wyłącznika
elektromagnetycznego. Pole magnetyczne wciąga rdzeń i połączona z rdzeniem dzwignia
przesuwa ruchem śrubowym zębnik w kierunku wieńca koła zamachowego. Po zazębieniu
zębnika z wieńcem, zwora popychana przez rdzeń wyłącznika, załączy obwód główny.
Wówczas rozrusznik rozwija pełny moment obrotowy. Prąd elektryczny zaczyna przepływać
z akumulatora przez zwarte styki włącznika elektromagnetycznego na silnik rozrusznika.
Wewnątrz silnika, zależności od typu rozrusznika, prąd równolegle zasila wirnik i uzwojenia
wzbudzenia stojana (silnik szeregowo  bocznikowy) lub przepływa przez uzwojenia stojana,
a następnie przez uzwojenia wirnika (silnik szeregowy) lub zasila tylko uzwojenia
umieszczone na wirniku rozrusznika (silnik z magnesami trwałymi). Na skutek przepływu
prądu w uzwojeniach stojana (nazywanego również magneśnicą) wytwarza się pole
magnetyczne, które próbuje wypchnąć przewody z przepływającym prądem w uzwojeniach
wirnika. Następuje ruch, czyli obrót wirnika wewnątrz stojana i silnik rozrusznika zaczyna
pracować, obracając przez sprzęgnięty zębnik z wieńcem koła zamachowego wał korbowy
silnika spalinowego. Samo połączenie zębnika rozrusznika z zębnikiem koła zamachowego
odbywa się w ten sposób, że zęby zębatek trafiają na siebie, wówczas dzwignia ściska
sprężyny powodując dociskanie zębnika do koła zamachowego, aż zwora wyłącznika zewrze
styki obwodu głównego. Nastąpi wtedy gwałtowny obrót, skręcenie wałka z zębnikiem
i natychmiastowe zazębianie. Zębnik rozrusznika i koła zamachowego dla poprawy
zazębiania mają przeszlifowane pod odpowiednim kątem czoła, co umożliwia zmniejszenie
styku czołowego zębatek i szybsze zazębienie.
W chwili, gdy silnik spalinowy osiągnie prędkość obrotową większą niż napędzający go
rozrusznik, zaczyna działać umieszczone w zębniku sprzęgło jednokierunkowe,
zabezpieczając w ten sposób silnik rozrusznika. Dodatkowym zabezpieczeniem jest
wielowypust śrubowy, po którym pod wpływem siły odśrodkowej odjedzie zębnik od koła
zamachowego silnika. Po uruchomieniu silnika kierowca, przez zwolnienie nacisku na
włącznik rozruchu, wyłącza zasilanie na uzwojeniach wciągających, prąd przestaje płynąć
przez uzwojenia wciągające i podtrzymujące włącznika elektromagnetycznego, rozwarte
zostają styki włącznika i prąd przestaje płynąć na uzwojenia stojana i wirnika. Sprężyna
umieszczona we włączniku elektromagnetycznym powoduje powrót zespołu sprzęgającego
do pozycji wyjściowej. Rozrusznik zostaje unieruchomiony.
Rozrusznik pojazdu samochodowego zasilany jest z akumulatora, co powoduje,
że napięcie zasilania rozrusznika nie jest stałe i maleje wraz ze wzrostem obciążenia.
Wykonuje on pracę dorywczą, moc silnika nie jest więc ograniczona podwyższoną
temperaturą uzwojeń, a także może pracować w warunkach od pełnego zatrzymania aż do
biegu jałowego, tzn. bez obciążenia.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
19
Rys. 6. Schemat działania rozrusznika [2, s.570]
4.3.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jakie zjawisko wykorzystano przy działaniu rozrusznika?
2. Jakie wielkości mają wpływ na wartość siły elektrodynamicznej?
3. W jakim podzespole rozrusznika powstaje pole magnetyczne?
4. Jak jest zabezpieczony rozrusznik przed napędem koła zamachowego?
5. Jak przedstawisz regułę lewej dłoni?
4.3.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Określ stan techniczny elementów rozrusznika. Dokonaj porównania ze sprawnymi
zamiennikami.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać informacje zawarte w poradniku dla ucznia,
2) przeczytać instrukcje przyrządów i wykonania ćwiczenia,
3) określ stan poszczególnych elementów,
4) porównać elementy zużyte z elementami nie eksploatowanymi,
5) wyniki odnotować w zeszycie ćwiczeniowym,
6) zaprezentować wykonanie ćwiczenia.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
20
Wyposażenie stanowiska pracy:
- tablice poglÄ…dowe,
- instrukcje stanowiskowe dla urządzeń i przyrządów,
- film instruktażowy,
- rozruszniki przeznaczone do demontażu,
- narzędzia i przyrządy pomiarowe,
- przybory do pisania,
- zeszyt ćwiczeń.
Ćwiczenie 2
Wykonaj pomiar wielkości elektrycznych podczas uruchomienia włącznika
elektromagnetycznego. Wyeliminuj z obwodu rozruchu silnik rozrusznika.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do zadania, materiał nauczania zawarty w literaturze z rozdziału 6,
2) zaplanować kolejność czynności i zamontować badany rozrusznik na stanowisku
pomiarowym,
3) zgromadzić narzędzia i urządzenia niezbędne do wykonania ćwiczenia,
4) wykonać ćwiczenie zgodnie ze sporządzonym planem działania,
5) uporządkować stanowisko pracy,
6) zapisać wnioski i spostrzeżenia z wykonanego ćwiczenia,
7) zaprezentować wykonanie ćwiczenia.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- stanowisko do wykonania ćwiczenia,
- stanowisko multimedialne do zaprezentowania filmu instruktażowego,
- instrukcje stanowiskowe dla urządzeń i narzędzi,
- tablice poglÄ…dowe i ostrzegawcze,
- rozruszniki przeznaczone do badań,
- sprzęt kontrolno-pomiarowy,
- środki ochrony osobistej,
- przybory do pisania,
- zeszyt do ćwiczeń.
Ćwiczenie 3
Wykonaj pomiar parametrów elektrycznych podczas biegu rozrusznika pod obciążeniem
do momentu osiągnięcia nominalnych parametrów napięcia i natężenia prądu.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do zadania,
2) przeanalizować literaturę z rozdziału 6,
3) zgromadzić narzędzia i urządzenia niezbędne do wykonania ćwiczenia,
4) przygotować stanowisko pracy,
5) wykonać ćwiczenie, zwiększając obciążenie rozrusznika,
6) odczytać wartości wielkości elektrycznych,
7) zapisać wnioski i spostrzeżenia z wykonanego ćwiczenia,
8) uporządkować stanowisko pracy,
9) zaprezentować efekt wykonanego zadania.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
21
Wyposażenie stanowiska pracy:
- instrukcja do wykonania ćwiczenia, przygotowana przez nauczyciela,
- stanowisko multimedialne do zaprezentowania filmu instruktażowego,
- instrukcje stanowiskowe dla urządzeń i narzędzi,
- stanowisko badawcze z oprzyrzÄ…dowaniem,
- rozruszniki przeznaczone do badań,
- dane techniczne badanych rozruszników,
- sprzęt kontrolno-pomiarowy,
- środki ochrony osobistej,
- przybory do pisania,
- zeszyt do ćwiczeń.
Ćwiczenie 4
Dokonaj sprawdzenia i pomiaru wielkości elektrycznych podczas biegu jałowego
rozrusznika. Z obwodu elektrycznego wyeliminuj włącznik elektromagnetyczny.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia,
2) dokonać montażu badanego urządzenia na stanowisku,
3) sprawdzić poprawność połączeń,
4) dokonać pomiaru wskazanych parametrów i odnotować wyniki badań,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń wyniki pomiarów,
6) porównać wyniki pomiarów z danymi technicznymi dla danego typu urządzenia,
7) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- rozruszniki przeznaczone do badań,
- stanowisko probiercze S 2e lub innego typu,
- wyposażenie dodatkowe stanowiska (okablowanie),
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- dane techniczne rozruszników,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
4.3.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak Nie
1) przygotować stanowisko pracy do obsługi i sprawdzenia rozrusznika?
ðð ðð
2) sporządzić wykaz urządzeń, maszyn, narzędzi, materiałów i sprzętu
kontrolno  pomiarowego do wykonania naprawy i obsÅ‚ugi rozrusznika? ðð ðð
3) przeprowadzić i zinterpretować wyniki pomiarów elektrycznych?
ðð ðð
4) przeprowadzić i zinterpretować wynik pomiaru stanu sprawności
rozrusznika? ðð ðð
5) dobrać narzędzia i przyrządy niezbędne do wykonania obsługi
rozrusznika? ðð ðð
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
22
4.4. Obsługa i naprawa rozrusznika
4.4.1. Materiał nauczania
Rozruszniki starszego typu wymagały obsługi technicznej co 30 000 km. Osprzęt
nowoczesnych pojazdów samochodowych poddawany jest naprawie dopiero po stwierdzeniu
uszkodzenia w samym urządzeniu. Wpływ na zmniejszenie czynności obsługowych mają
nowoczesne materiały o lepszych właściwościach, zarówno wytrzymałościowych, jak
i magnetycznych, oraz jakość produkowanych podzespołów i elementów.
Po wymontowaniu rozrusznika z pojazdu należy go oczyścić z zewnątrz, umieścić na
stanowisku naprawczym i rozpocząć demontaż. Podczas demontażu i montażu należy
przestrzegać wskazówek, podanych w instrukcji i w danych technicznych danego typu
rozrusznika. Po zdemontowaniu włącznika elektromagnetycznego jest możliwość
sprawdzenia za pomocą miernika uniwersalnego stanu uzwojeń wciągającego
i podtrzymującego włącznika, stanu styków włącznika, a także sprawdzenia działania
włącznika po odpowiednim zasileniu jego zacisków napięciem z akumulatora. Uszkodzony
włącznik elektromagnetyczny należy wymienić na nowy.
Po zdjęciu włącznika należy zdemontować tarczę od strony komutatora, odkręcając
opaskę mocującą i odkręcając szczotki ze szczotkotrzymaczy lub ostrożnie zdejmując je
razem z tarczą. W razie potrzeby szczotki wymienić na nowe. Wyjąć wirnik z komutatorem
i stojan. Oczyścić zdemontowane elementy. Określić stopień zużycia komutatora i w razie
potrzeby go oczyścić lub przetoczyć, pamiętając o pogłębieniu izolacji międzydziałkowej
względem powierzchni komutatora.
Następnie należy zdemontować zespół sprzęgający z wirnika. W tym celu należy usunąć
zabezpieczenia w postaci pierścienia oporowego. Nadmiernie zużyte tuleje łożyskowe
wycisnąć i wymienić na nowe. Następnie aparatem do badania tworników należy sprawdzić
stan uzwojeń na wirniku rozrusznika oraz jakość izolacji uzwojeń wzbudzenia na stojanie.
Po wymianie lub naprawie uszkodzonych podzespołów należy zmontować rozrusznik
w odwrotnej kolejności, pamiętając o smarowaniu elementów ruchomych olejem silnikowym,
natomiast wielowypustu wałka wirnika i kołnierza tarczy prowadzącej sprzęgła
jednokierunkowego - smarem AT4S2.
Przed zamontowaniem rozrusznika do pojazdu sprawdzić jego działanie podczas biegu
jałowego (bez obciążenia) na stanowisku pomiarowym lub probierczym, wykonując pomiar
napięcia, momentu rozrusznika, prędkości obrotowej i mocy rozrusznika w funkcji prądu.
Otrzymane wyniki po naniesieniu na papier milimetrowy i wykonaniu wykresów powinny
być zbliżone kształtem do charakterystyk przedstawionych poniżej.
Rys. 7. Charakterystyki rozrusznika w funkcji prądu obciążenia:
U - napięcie zasilające, PR - moc rozrusznika, n - prędkość obrotowa, MR - moment rozrusznika [5, s.146]
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
23
Najczęściej spotykane usterki rozruszników to:
- zanieczyszczone styki w obwodzie rozruchu,
- zanieczyszczony lub opalony komutator,
- zużyte lub zacinające się szczotki w trzymadłach,
- zwarcie wewnÄ…trz rozrusznika (uzwojenia stojana i wirnika),
- przerwa wewnÄ…trz rozrusznika,
- zanieczyszczone lub wypalone styki włącznika elektromagnetycznego,
- przerwa w uzwojeniach elektromagnesu włącznika,
- uszkodzenie lub zużycie zębów zębnika,
- uszkodzenie sprzęgła jednokierunkowego,
- zużycie łożyskowania wirnika (tulejki).
4.4.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jaka jest kolejność demontażu elementów rozrusznika?
2. Jakie znasz elementy budowy rozrusznika podlegajÄ…ce naprawie?
3. Jakie elementy wymagajÄ… smarowania w rozruszniku?
4. Jakie elementy rozrusznika zużywają się najszybciej?
5. W jaki sposób demontuje się tuleje ślizgowe rozrusznika?
4.4.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Spróbuj uruchomić silnik pojazdu samochodowego. Ustal przyczynę niesprawności.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) dokonać analizy budowy obwodu rozruchu danego typu pojazdu,
2) wykonać próbę uruchomienia silnika,
3) określić możliwe przyczyny niesprawności układu,
4) zbadać i odnalezć usterkę w obwodzie rozruchu,
5) wykonać naprawę uszkodzonego elementu obwodu,
6) opisać w zeszycie sposób diagnostyki układu rozruchu,
7) zaprezentować ćwiczenie.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- pojazd samochodowy,
- zestaw narzędzi monterskich,
- zestaw przyrządów diagnostycznych,
- miernik elektroniczny,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
24
Ćwiczenie 2
Wykonaj demontaż rozrusznika z pojazdu i określ stan pozostałych elementów obwodu
rozruchu.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia, przygotowaną przez nauczyciela,
2) wykonać demontaż rozrusznika z pojazdu,
3) dobrać odpowiednie narzędzia i przyrządy pomiarowe,
4) wykonać pomiar elementów instalacji obwodu rozruchu,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń lub protokole badań wyniki pomiarów i swoje wnioski,
6) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- pojazd samochodowy,
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- przyrzÄ…dy pomiarowe,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
Ćwiczenie 3
Wykonaj badanie oraz pomiary wielkości elektrycznych rozrusznika na stanowisku
pomiarowym. Na podstawie wyników pomiarów określ uszkodzenia rozrusznika.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać instrukcję do ćwiczenia, przygotowaną przez nauczyciela,
2) dokonać montażu badanego urządzenia na stanowisku,
3) sprawdzić poprawność połączeń,
4) dokonać pomiaru wskazanych parametrów i odnotować wyniki badań,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń wyniki pomiarów i opracować wykresy,
6) porównać wyniki pomiarów z danymi technicznymi dla danego typu urządzenia,
7) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- rozruszniki przeznaczone do badań,
- dane techniczne rozruszników,
- stanowisko probiercze S 2e lub innego typu,
- wyposażenie dodatkowe (okablowanie),
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
25
Ćwiczenie 4
Dokonaj sprawdzenia i pomiaru wielkości podczas stanu zwarcia rozrusznika. Układ
zmontuj tak, aby zębnik rozrusznika pozostał zatrzymany.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać, przygotowaną przez nauczyciela, instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia,
2) dokonać montażu badanego urządzenia na stanowisku,
3) sprawdzić poprawność połączeń,
4) wykonać pomiar wskazanych parametrów i odnotować wyniki badań,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń wyniki pomiarów,
6) porównać wyniki pomiarów z danymi technicznymi dla danego typu urządzenia,
7) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- rozruszniki przeznaczone do badań,
- stanowisko probiercze S 2e lub innego typu,
- wyposażenie dodatkowe stanowiska (okablowanie),
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- dane techniczne rozruszników,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
4.4.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak Nie
1) ustalić przyczynę niesprawności obwodu rozruchu w pojezdzie?
ðð ðð
2) dokonać pomiaru rezystancji uzwojeń silnika rozrusznika?
ðð ðð
3) określić stan izolacji uzwojeń stojana i twornika?
ðð ðð
4) dokonać wymiany łożysk ślizgowych?
ðð ðð
5) dokonać pomiaru wartości elektrycznych rozrusznika?
ðð ðð
6) sprawdzić rozrusznik jako silnik?
ðð ðð
7) sprawdzić rozrusznik na stanowisku probierczym?
ðð ðð
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
26
4.5. Pomocnicze urzÄ…dzenia rozruchowe stosowane w pojazdach
4.5.1. Materiał nauczania
Urządzenia ułatwiające rozruch stosowane są w silnikach spalinowych w celu
zminimalizowania trudnych warunków eksploatacyjnych, szczególnie zimą. W zależności od
typu silnika stosuje siÄ™:
- w silnikach z zapłonem iskrowym cewki zapłonowe z rezystorem zwieranym podczas
rozruchu lub specjalne cewki z dodatkowym uzwojeniem pierwotnym,
- w silnikach z zapłonem samoczynnym:
a) elektroniczne układy zapłonowe, których zadaniem jest nagrzanie powietrza
zasysanego przez silnik lub wypełniającego jego cylindry. Układ taki składa się
z elementu sterującego, który przez odpowiednio długi czas zwiera styki przekaznika
i prąd przepływa przez element grzejny oraz ze świecy żarowej, umieszczonej w głowicy
silnika w pobliżu wtryskiwaczy. Zasadniczym elementem świecy żarowej jest izolowana
spirala oporowa, którą nagrzewa przepływający przez nią prąd. Moc elementu grzejnego
świecy żarowej wynosi od 50 do 200 W. Świece żarowe łączy są szeregowo, dodatkowo
włączając do obwodu rezystory kontrolny i dodatkowy. Układ ze świecami żarowymi pracuje
od 20 do 60 sekund przed rozruchem i o jego działaniu informuje lampka kontrolna na tablicy
deski rozdzielczej pojazdu,
Rys. 8. Przekrój świecy żarowej Bosch Duraterm
A  chromowana osłona żarnika, B  spirala regulacyjna Duraterm, C  obudowa świecy,
D  podkładka izolacyjna [9a]
b) przełączniki 12/24 V. Aby uruchomić silnik z zapłonem samoczynnym, potrzebny
jest rozrusznik o dużym momencie obrotowym, który pobiera bardzo duży prąd.
W celu zmniejszenia prądu stosuje się rozruszniki na napięcie 24 V.
Tabela. 2. Natężenie prądu rozrusznika w zależności od napięcia zasilania (przy stałej mocy rozrusznika)
Moc rozrusznika Napięcie zasilania Prąd rozrusznika
6 V 800 A
4,8 kW (4800 W) 12 V 400 A
24 V 200 A
W pojazdach ciężarowych instalowane są często dwa akumulatory 12 V, które podczas
rozruchu łączy się szeregowo za pomocą specjalnego przełącznika w celu zasilania
rozrusznika, natomiast po uruchomieniu silnika są łączone równolegle. Aączenie to
dokonywane jest za pomocą samoczynnego przełącznika 12/24 V.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
27
Rys. 9. Schemat przełącznika 12/24 V:
1 - rozrusznik, 2 - akumulator, 3 - elektromagnetyczny przełącznik akumulatorów, 4 - uzwojenie
elektromagnesu, 5 - wyłącznik równoległego połączenia akumulatorów, 6 - przycisk rozruchowy [5, s.157]
Innym typem urzÄ…dzenia wspomagajÄ…cego rozruch silnika spalinowego jest tzw. tester
rozrusznik. Urządzenia tego typu posiadają na tyle dużą moc, aby wspomóc akumulator
podczas rozruchu i podać prąd w zakresie od 5 do 250 A. Testery posiadają układy do
 inteligentnej ochrony obwodów elektronicznych pojazdów samochodowych podczas
podawania dużych wartości prądów. Wspomaganie rozruchu za pomocą testerów jest wolne
od zakłóceń i skoków napięcia. Posiadają także możliwość rozruchu silnika przy
wymontowanym lub uszkodzonym akumulatorze.
Rys. 10. Tester rozrusznik firmy Bosch [9 b]
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
28
4.5.2. Pytania sprawdzajÄ…ce
1. Jakie znasz urzÄ…dzenia wspomagajÄ…ce rozruch silnika?
2. Jaką funkcję pełni świeca żarowa?
3. W jakim układzie pracują świece żarowe?
4. Jaką funkcję spełnia samoczynny przełącznik 12/24 V?
5. Jak można wpływać na zmianę natężenia prądu elektrycznego, zakładając stałą wartość
mocy odbiornika?
4.5.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Dokonaj pomiaru wartości elektrycznych świecy żarowej na stanowisku pomiarowym.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać, przygotowaną przez nauczyciela, instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia,
2) wykonać montaż badanego urządzenia i niezbędnych połączeń,
3) dobrać odpowiednie narzędzia i przyrządy pomiarowe,
4) dokonać pomiaru wskazanych wielkości,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń lub protokole badań wyniki pomiarów i swoje wnioski,
6) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- świece żarowe przeznaczone do badań,
- układ sterujący świecami żarowymi,
- stanowisko pomiarowe,
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- przyrzÄ…dy pomiarowe,
- dane techniczne badanych świec żarowych,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
Ćwiczenie 2
Wykonaj obwód połączeń elektronicznego układu sterowania świecami żarowymi.
Odnotuj wartość natężenia prądu, przepływającego przez odbiorniki, wartości napięć podczas
pomiaru oraz czas, po jakim układ samoczynnie się rozłączy.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać, przygotowaną przez nauczyciela, instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia,
2) wykonać montaż badanego urządzenia i niezbędnych połączeń,
3) dobrać odpowiednie narzędzia i przyrządy pomiarowe,
4) dokonać pomiaru wskazanych wielkości,
5) zapisać w zeszycie ćwiczeń lub protokole badań wyniki pomiarów i swoje wnioski,
6) zaprezentować efekty swojej pracy.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
29
Wyposażenie stanowiska pracy:
- świece żarowe przeznaczone do badań,
- układ sterujący świecami żarowymi,
- stanowisko pomiarowe,
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- przyrzÄ…dy pomiarowe,
- dane techniczne badanej prÄ…dnicy,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
Ćwiczenie 3
Wykonaj zgodnie z instrukcją układ do sprawdzenie pracy przełącznika 12/24 V.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
1) przeczytać, przygotowaną przez nauczyciela, instrukcję do przeprowadzenia ćwiczenia,
wykonać montaż badanych urządzeń i niezbędnych połączeń,
2) dobrać odpowiednie narzędzia i przyrządy pomiarowe,
3) dokonać pomiaru wskazanych wielkości,
4) zapisać w zeszycie ćwiczeń lub protokole badań wyniki pomiarów i swoje wnioski,
5) zaprezentować efekty swojej pracy.
Wyposażenie stanowiska pracy:
- przełączniki przeznaczone do badań,
- akumulatory,
- odbiorniki dużej mocy, np. rozruszniki 24 V,
- stanowisko badawcze (np. S-2e),
- instrukcje do wykonania ćwiczenia i stanowiskowa,
- zestaw narzędzi monterskich,
- przyrzÄ…dy pomiarowe,
- dane techniczne badanej prÄ…dnicy,
- zeszyt do ćwiczeń,
- przybory do pisania.
4.5.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak Nie
1) wymienić elementy świecy żarowej?
ðð ðð
2) dokonać pomiaru natężenia prądu i napięcia na odbiorniku?
ðð ðð
3) opisać stan elementów układów wspomagających rozruch?
ðð ðð
4) dokonać połączeń przełącznik, rozrusznik, akumulator?
ðð ðð
5) zmierzyć wartości napięcia, prądu na przełączniku 12/24V?
ðð ðð
6) dokonać zmiany wartości prądu na testerze w zależności od
pojemnoÅ›ci akumulatora? ðð ðð
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
30
5. SPRAWDZIAN OSIGNIĆ
INSTRUKCJA DLA UCZNIA
1. Przeczytaj uważnie instrukcję.
2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartÄ™ odpowiedzi.
3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4. Test zawiera 20 pytań o różnym stopniu trudności. Są to zadania wielokrotnego wyboru.
5. Za każdą poprawną odpowiedz możesz uzyskać 1 punkt.
6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi. Dla każdego zadania podane
są cztery możliwe odpowiedzi: a, b, c, d. Tylko jedna odpowiedz jest poprawna: wybierz
jÄ… i zaznacz kratkÄ™ z odpowiadajÄ…cÄ… jej literÄ… znakiem X.
7. Staraj się wyraznie zaznaczać odpowiedzi. Jeżeli się pomylisz i błędnie zaznaczysz
odpowiedz, otocz ją kółkiem i zaznacz ponownie odpowiedz, którą uważasz
za poprawnÄ….
8. Test skÅ‚ada siÄ™ z 20 zadaÅ„ wielokrotnego wyboru, z których zadania 1÷17, oznaczone
jako Część I, sÄ… z poziomu podstawowego, natomiast zadania 18÷20 sÄ… z poziomu
ponadpodstawowego  Część II. Zadania te mogą przysporzyć Ci trudności, gdyż są one
na poziomie wyższym niż pozostałe.
9. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
10. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie sprawiało Ci trudność, wtedy odłóż rozwiązanie
zadania na pózniej i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.
11. Po rozwiązaniu testu sprawdz, czy zaznaczyłeś wszystkie odpowiedzi na KARCIE
ODPOWIEDZI.
12. Na rozwiÄ…zanie testu masz 45 minut.
Powodzenia!
ZESTAW ZADAC TESTOWYCH
1. Na rysunku przedstawiono
a) tuleję ślizgową.
b) komutator.
c) pierścień zabezpieczający.
d) szczotkÄ™ grafitowÄ….
2. Minimalna wartość napięcia, przy której załączy się włącznik elektromagnetyczny to
a) 2,5 V.
b) 5 V.
c) 7,5 V.
d) 10 V.
3. Zadaniem uzwojeń wzbudzenia stojana jest
a) prostowanie prÄ…du zmiennego.
b)  wytworzenie prÄ…du.
c) wytworzenie pola magnetycznego.
d) utrzymywanie stałej prędkości obrotowej.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
31
4. PrÄ…d pobierany przez rozrusznik odczytamy z
a) amperomierza, włączonego równolegle pomiędzy akumulator a rozrusznik.
b) woltomierza, włączonego równolegle pomiędzy akumulator a rozrusznik.
c) amperomierza cęgowego.
d) omomierza cyfrowego.
5. Przełącznik 12/24 V podczas rozruchu pojazdu łączy akumulatory
a) równolegle.
b) szeregowo.
c) w gwiazdÄ™.
d) w trójkąt.
6. Pierwszą czynnością podczas diagnostyki obwodu rozruchu jest
a) rozłączenie zacisków akumulatora.
b) załączenie rozrusznika.
c) demontaż akumulatora.
d) rozłączenie stacyjki pojazdu.
7. Elementem, który zabezpiecza rozrusznik przed uszkodzeniem, jest
a) sprzęgło jednokierunkowe.
b) reduktor.
c) szczotkotrzymacz.
d) komutator.
8. Przedstawiony na rysunku element rozrusznika to
a) komutator.
b) pierścień ślizgowy.
c) nabiegunnik.
d) element koła zębatego.
9. Ze względów BHP przed przystąpieniem do demontażu rozrusznika z pojazdu należy
rozłączyć
a) przewody wysokiego napięcia.
b) urzÄ…dzenie sterujÄ…ce.
c) oświetlenie pojazdu.
d) akumulator.
10. Przedstawiony na rysunku symbol to rozrusznik
a) szeregowy.
b) szeregowo bocznikowy.
c) bocznikowy.
d) z magnesami trwałymi.
11. Zmiana prędkości obrotowej rozrusznika jest realizowana przez
a) włącznik elektromagnetyczny.
b) przekładnię planetarną.
c) przesuwny wirnik.
d) sprzęgło jednokierunkowe.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
32
12. Bendiks to popularna nazwa
a) zębnika.
b) włącznika elektromagnetycznego.
c) szczotkotrzymacza.
d) wirnika rozrusznika.
13. Rozrusznik o mocy 1,5 kW i napięciu 12 V pobiera prąd
a) 50 A.
b) 75 A.
c) 100 A.
d) 125 A.
14. Rozrusznik z reduktorem posiada
a) dodatkowe koło zębate.
b) magnesy trwałe we włączniku.
c) regulowaną prędkość obrotową.
d) dodatkowy (trzeci) komplet szczotek.
15. Przedstawiony obok element rozrusznika to
a) sprężyna.
b) szczotka.
c) trzymadło.
d) tuleja.
16. Ruch wirnika rozrusznika wykorzystuje zjawisko
a) indukcji elektromagnetycznej.
b) siły elektrodynamicznej.
c) zwane prawem Faraday a.
d) samoindukcji.
17. Elementem rozrusznika, który posiada uzwojenia wciągające i podtrzymujące jest
a) stojan.
b) wirnik.
c) zębnik.
d) włącznik elektromagnetyczny.
18. Napis na rozruszniku 12 V 0,9 kW oznacza, że rozrusznik można zastosować do
a) samochodów ciężarowych.
b) samochodów dostawczych.
c) samochodów osobowych.
d) motocykli.
19. Jeżeli rozrusznik 12 V pobiera prąd 125 A, to rozrusznik 6 V o tej samej mocy będzie
pobierał
a) 75 A.
b) 150 A.
c) 200 A.
d) 250 A.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
33
20. Opór rozrusznika, polegający na ocieraniu wirnika o nabiegunniki jest spowodowany
a) zużyciem szczotek.
b) uszkodzeniem izolacji uzwojeń.
c) zużyciem tulejek.
d) uszkodzeniem sprzęgła jednokierunkowego.
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
34
KARTA ODPOWIEDZI
ImiÄ™ i nazwisko & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & ..& & & & & ..
Wykonywanie obsługi i konserwacji elementów obwodu rozruchu
i urządzeń rozruchowych
Zakreśl poprawną odpowiedz.
Nr
Odpowiedz Punkty
zadania
1 a b c d
2 a b c d
3 a b c d
4 a b c d
5 a b c d
6 a b c d
7 a b c d
8 a b c d
9 a b c d
10 a b c d
11 a b c d
12 a b c d
13 a b c d
14 a b c d
15 a b c d
16 a b c d
17 a b c d
18 a b c d
19 a b c d
20 a b c d
Razem:
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
35
6. LITERATURA
1. Blok Cz., Jeżewski W.: Mały podręcznik kierowcy. WKiA, Warszawa 1986
2. Gerigk B.: Kraftfahrzeugtechnik. Westermann, Braunschweig 1994
3. Górny T.: Model maszyny elektrycznej o napędzie ręcznym. WKiA, Warszawa 2001
4. Herner A., Riehl H.J.: Elektrotechnika i elektronika w pojazdach samochodowych.
Wyd. 2. WKiA, Warszawa 2003
5. Ocioszyński J.: Elektrotechnika i elektronika pojazdów samochodowych. WSiP,
Warszawa 1996
6. Ocioszyński J.: Zespoły elektryczne i elektroniczne w samochodach. WNT,
Warszawa 1999
7. Pojazdy samochodowe. WKiA, Warszawa 2003
8. Trzeciak K.: Diagnostyka samochodów osobowych. Wyd. 6 uaktualnione. WKiA,
Warszawa 2005
 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego
36


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
elektromechanik pojazdow samochodowychr4[02] z2 03 u
elektromechanik pojazdow samochodowychr4[02] z1 06 u
elektromechanik pojazdow samochodowychr4[02] z1 07 u
elektromechanik pojazdow samochodowychr4[02] z2 07 u
2010 Elektromechanik Pojazdow Samochodowych Teoretyczny
STANDARDY WYMAGAN Elektromechanik pojazdow samochodowych
Diagnostyka zasilania energiÄ… elektrycznÄ… pojazdu samochodowego
monter instrumentow muzycznychs1[02] z1 03 u
Organizowanie stanowiska pracy do obsługi urządzeń elektrycznych i elektronicznych w pojazdach samoc
monter kadlubow okretowychr1[02] z1 03 n
kominiarzq4[02] z1 03 n
koszykarz plecionkarzt2[02] z1 03 u
koszykarz plecionkarzt2[02] z1 03 n
asystent osoby niepelnosprawnej46[02] z1 03 u (2)
Elektromechanik pojazdów samochodowychr4102
introligators4[02] z1 03 n

więcej podobnych podstron